Luật phối cảnh là cách biểu diễn không gian ba chiều trên mặt giấy phẳng dựa trên một quan sát: vật càng xa càng nhỏ, và những đường song song ngoài đời khi lùi xa sẽ hội tụ về một điểm nằm trên đường tầm mắt. Nắm được hai khái niệm đường tầm mắt và điểm tụ, bạn giải thích được gần hết hiện tượng phối cảnh trong tranh.
Bài này đi từ khái niệm tới thực hành: phối cảnh một điểm cho hành lang và con hẻm, hai điểm cho góc nhà và đồ vật đặt chéo, ba điểm cho nhà cao nhìn từ dưới lên, bảng lỗi thường gặp, cách áp dụng khi ký hoạ ngoài phố, và cách nhờ AI kiểm điểm tụ trên ảnh bài vẽ.
Đường tầm mắt và điểm tụ: hai khái niệm làm nền
Đường tầm mắt, còn gọi đường chân trời, là đường ngang tưởng tượng nằm đúng độ cao mắt bạn. Ra bờ biển nhìn thẳng, đường mặt nước gặp trời chính là nó. Trong phòng, đường tầm mắt không nhìn thấy được nhưng vẫn có: nếu bạn ngồi, nó thấp; nếu bạn đứng trên ghế, nó cao. Mọi điểm tụ của các mặt nằm ngang như sàn, mặt bàn, mái nhà bằng đều nằm trên đường này.
Điểm tụ là nơi một nhóm đường song song ngoài đời gặp nhau trên giấy. Hai thanh ray tàu hoả song song, nhưng nhìn dọc theo chúng ta thấy chúng chụm lại ở xa. Mỗi hướng song song có điểm tụ riêng; một khối hộp đặt chéo có hai nhóm cạnh nằm ngang theo hai hướng, nên có hai điểm tụ.
Hệ quả thực tế mà người mới hay bỏ qua: vật nằm dưới đường tầm mắt thì ta thấy mặt trên của nó, vật nằm trên đường tầm mắt thì ta thấy mặt dưới. Vật cắt ngang đường tầm mắt thì mặt trên và mặt dưới đều gần như biến thành một đường. Đây là lý do miệng cốc trên bàn là elip, nhưng một cái chụp đèn treo cao lại lộ phần đáy.
Phối cảnh tuyến tính được các nghệ sĩ, kiến trúc sư ở Florence hệ thống hoá vào đầu thế kỷ XV, thường gắn với tên Brunelleschi, và được Leon Battista Alberti trình bày thành lý thuyết trong cuốn sách về hội hoạ năm 1435. Từ đó nó trở thành nền tảng của vẽ hiện thực phương Tây. Tranh dân gian và tranh cổ phương Đông dùng những cách khác để gợi chiều sâu, và đó là lựa chọn thẩm mỹ chứ không phải thiếu hiểu biết.
Phối cảnh một điểm tụ: vẽ hành lang, con hẻm, đường ray
Phối cảnh một điểm dùng khi bạn đứng nhìn thẳng vào một mặt phẳng, như nhìn dọc hành lang hay đứng giữa con hẻm. Mặt trước của các vật song song với mặt giấy, chỉ các cạnh chạy ra xa mới hội tụ.
- Kẻ nhẹ đường tầm mắt ngang trang. Đặt nó ở khoảng một phần ba từ dưới lên nếu muốn nhấn mặt đất, hoặc cao hơn nếu muốn thấy nhiều sàn.
- Chấm một điểm tụ trên đường tầm mắt, ngay chỗ mắt bạn nhìn thẳng tới. Với con hẻm, đó là cuối hẻm.
- Vẽ khung cửa hay mép tường gần nhất dưới dạng hình chữ nhật đứng thẳng, cạnh ngang thật ngang, cạnh đứng thật đứng.
- Từ bốn góc khung, kẻ các đường nối về điểm tụ. Đó là mép sàn, mép trần hoặc chân tường hai bên.
- Đặt các vật dọc hẻm: cửa nhà, ô cửa sổ, cột điện. Cạnh đứng vẫn đứng, cạnh ngang chạy ra xa thì nối về điểm tụ.
- Kiểm khoảng cách: các cửa đều nhau ngoài đời sẽ sít lại dần khi xa. Ước bằng mắt hoặc dùng đường chéo để chia đều trong phối cảnh.
- Tẩy các đường dựng thừa, giữ nét chính, thêm chi tiết ở gần, giản lược ở xa.
Phối cảnh một điểm cho cảm giác cân bằng, nghiêm trang, kéo mắt người xem vào sâu. Nó rất hợp với hẻm phố cổ, dãy hàng cây hay lối đi trong vườn.
Phối cảnh hai điểm tụ: góc nhà và đồ vật đặt chéo
Khi bạn nhìn vào một góc vật — góc ngôi nhà, góc cái bàn — thay vì nhìn thẳng một mặt, các cạnh ngang của vật chạy về hai hướng và cần hai điểm tụ.
- Kẻ đường tầm mắt. Đặt hai điểm tụ trên đường đó, cách xa nhau, thường gần mép trang hoặc vượt ra ngoài trang.
- Vẽ cạnh đứng gần nhất của vật, đây là cạnh thẳng đứng dài nhất.
- Từ đầu trên và đầu dưới cạnh đó, kẻ đường về điểm tụ trái và điểm tụ phải.
- Chọn chiều rộng hai mặt bằng hai cạnh đứng mới đặt trên các đường vừa kẻ.
- Từ đầu hai cạnh đứng mới, kẻ chéo về điểm tụ đối diện để khép mặt trên hoặc mặt dưới.
- Thêm cửa, mái, bậc thềm: mọi cạnh ngang trên mặt trái đi về điểm tụ trái, trên mặt phải đi về điểm tụ phải.
Lỗi phổ biến nhất ở đây là đặt hai điểm tụ quá gần nhau. Khi đó các góc của hộp trở nên nhọn hoắt, vật trông như bị bóp méo, giống ảnh chụp bằng ống kính góc siêu rộng. Ngoài đời, với khoảng cách quan sát bình thường, hai điểm tụ thường nằm khá xa nhau, nhiều khi ra ngoài khổ giấy. Dán thêm giấy hai bên bàn để đặt điểm tụ là chuyện bình thường.
Phối cảnh ba điểm tụ: khi nào thật sự cần
Phối cảnh ba điểm xuất hiện khi bạn ngửa nhìn lên toà nhà cao hoặc cúi nhìn xuống từ trên cao. Lúc đó các cạnh thẳng đứng không còn song song trên giấy mà cũng chụm về một điểm tụ thứ ba, nằm rất cao trên trời hoặc rất sâu dưới đất, ngoài đường tầm mắt.
Với người mới, ba điểm tụ ít khi cần cho tĩnh vật hay phong cảnh thường ngày. Đứng ngang tầm nhìn một ngôi nhà ống hai ba tầng, các cạnh đứng gần như song song và vẽ thẳng đứng là đủ. Ba điểm trở nên quan trọng khi bạn vẽ cao ốc ở cự ly gần, cảnh nhìn từ tầng thượng xuống phố, hoặc muốn tạo cảm giác choáng ngợp, chóng mặt có chủ ý.
Một điểm cần biết: ảnh chụp bằng điện thoại khi ngửa máy lên nhà cao luôn có phối cảnh ba điểm rất mạnh, các toà nhà như ngả ra sau. Nếu bạn vẽ theo ảnh đó mà không ý thức, bức tranh sẽ mang độ méo của ống kính chứ không giống cảm giác của mắt khi đứng tại chỗ. Mắt và não người có xu hướng "dựng thẳng" các cạnh đứng.
Vì vậy lời khuyên thực dụng: học vững một và hai điểm trước, coi ba điểm như công cụ cho trường hợp đặc biệt. Khi cần, đặt điểm tụ thứ ba thật xa so với tờ giấy để độ hội tụ nhẹ nhàng; đặt gần quá sẽ thành tranh minh hoạ kịch tính hơn là quan sát.
Lỗi phối cảnh hay gặp và cách sửa
Phần lớn lỗi phối cảnh của người mới thuộc vài nhóm quen thuộc. Bảng dưới giúp bạn soi lại bài của mình.
| Lỗi | Biểu hiện | Cách sửa |
|---|---|---|
| Nhiều đường tầm mắt | Bàn nhìn từ trên xuống nhưng ghế cạnh đó lại nhìn ngang | Kẻ một đường tầm mắt duy nhất trước khi vẽ, mọi vật dựa vào nó |
| Cạnh song song không hội tụ | Hộp hay toà nhà như phình ra ở phía sau | Kéo dài các cạnh xem có gặp nhau trên đường tầm mắt không |
| Điểm tụ quá gần | Góc vật nhọn, hình méo như ống kính mắt cá | Đẩy hai điểm tụ ra xa, kể cả ra ngoài khổ giấy |
| Cạnh đứng bị nghiêng | Nhà, cột, khung cửa như sắp đổ dù vẽ ngang tầm | Dùng thước hoặc dây dọi kiểm, giữ cạnh đứng thẳng khi không cần ba điểm |
| Người không khớp nền | Người ở xa vẫn to bằng người ở gần, hoặc đầu nằm lung tung | Nếu bạn đứng trên cùng mặt đất, đầu mọi người lớn xấp xỉ nằm trên đường tầm mắt |
| Khoảng chia không sít lại | Hàng cửa, cột điện cách đều nhau trên giấy | Chia khoảng bằng đường chéo trong phối cảnh hoặc ước sít dần khi xa |
Mẹo về người trong phố đáng thuộc lòng: khi bạn và những người đi đường cùng đứng trên mặt phẳng, đầu họ đều xấp xỉ nằm trên đường tầm mắt dù họ gần hay xa. Người xa nhỏ đi nhưng đầu vẫn ngang đường đó, còn chân thì cao dần lên trên giấy.
Phối cảnh khi ký hoạ ngoài phố
Ngồi giữa một con phố thật khác hẳn kẻ khối hộp trên bàn. Phố cổ Hội An, nay thuộc Đà Nẵng, hay những dãy nhà ống ở Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh đều có mặt tiền không thẳng hàng, mái cao thấp lệch nhau, ban công thò ra thụt vào. Nếu cố đặt chính xác mọi điểm tụ, bạn sẽ hết buổi mà chưa xong phần dựng hình.
Cách làm thực tế là xác định ba thứ trong vài phút đầu: đường tầm mắt của bạn, hướng chính của con phố, và một hai đường dẫn lớn nhất như mép mái dài nhất hay mép vỉa hè. Kẻ nhẹ chúng, rồi để các ngôi nhà dựa vào bộ khung đó. Mỗi ngôi nhà có thể lệch một chút so với điểm tụ chung, và chính sự lệch ấy làm bức ký hoạ có không khí của phố cũ.
Khi ngồi lâu, tầm mắt hay thay đổi mà không biết: lúc ngồi thẳng, lúc cúi xuống giấy, lúc đứng dậy. Đánh dấu một điểm cố định ngoài đời ngang tầm mắt bạn, như một bậu cửa sổ, và mỗi lần ngẩng lên thì kiểm lại xem mắt còn ngang điểm đó không.
Phối cảnh không khí bổ sung cho phối cảnh tuyến tính: vật ở xa nhạt hơn, ít tương phản hơn, ít chi tiết hơn. Trong ký hoạ chì, chỉ cần để các ngôi nhà cuối phố bằng nét mảnh và ít bóng, còn tiền cảnh đậm và chi tiết, chiều sâu đã tăng rõ.
Nhờ AI kiểm phối cảnh trên ảnh bài vẽ
Phối cảnh là phần AI có thể hỗ trợ khá tốt vì nó dựa trên quy luật hình học. Chụp bài vẽ thẳng từ trên xuống, đủ sáng, không bị xiên. Câu lệnh mẫu: "Đây là bài ký hoạ một con hẻm theo phối cảnh một điểm tụ. Hãy kiểm tra xem các cạnh lùi xa của tường, cửa, mái có hội tụ về cùng một điểm trên đường tầm mắt không. Chỉ ra cụ thể đường nào lệch, lệch về phía nào. Không nhận xét về phong cách." Giới hạn phạm vi như vậy giúp nhận xét tập trung.
Sau khi nhận câu trả lời, tự kiểm bằng cách in ảnh bài vẽ hoặc mở trên máy tính rồi kẻ dài các cạnh bằng thước trên bản in, xem chúng gặp nhau ở đâu. Đây là phép thử khách quan nhất; nếu AI và thước nói khác nhau, tin thước.
AI cũng hữu ích ở khâu giải thích. Khi bạn không hiểu vì sao người ở xa lại có đầu ngang đường tầm mắt, hỏi nó giải thích bằng ví dụ đời thường và vẽ sơ đồ bằng lời, rồi tự vẽ lại sơ đồ đó trên giấy. Hiểu bằng tay nhanh hơn hiểu bằng mắt đọc.
Cẩn thận với ảnh tham khảo do AI tạo khi tập phối cảnh: những ảnh phố phường, nội thất do máy sinh ra thường đẹp mắt nhưng có các đường không cùng hội tụ, cửa sổ méo, cầu thang không dẫn đến đâu. Vẽ theo chúng là học luôn cái sai. Ảnh chụp thật hoặc tốt nhất là ngồi vẽ tại chỗ vẫn là nguồn đáng tin cho phần này.
Câu hỏi thường gặp
Đường tầm mắt và đường chân trời có phải là một không?
Trong vẽ phối cảnh, hai tên gọi thường dùng thay nhau cho cùng một đường: đường ngang ở độ cao mắt người vẽ. Ngoài trời trống trải, nó trùng với chỗ đất hay mặt biển gặp bầu trời. Trong phòng hay phố đông, đường chân trời thật bị che, nhưng đường tầm mắt vẫn tồn tại và vẫn quyết định điểm tụ.
Vẽ tĩnh vật trên bàn có cần dùng điểm tụ không?
Với vật nhỏ như cốc, sách, hộp, bạn ít khi kẻ điểm tụ cụ thể, vì chúng thường nằm rất xa ngoài giấy. Nhưng logic hội tụ vẫn áp dụng: cạnh song song phải hơi chụm khi lùi xa, và tất cả vật phải nhìn từ cùng một tầm mắt. Kiểm bằng cách kéo dài các cạnh.
Tranh dân gian Việt Nam không dùng phối cảnh có phải là sai?
Không. Tranh dân gian và nhiều dòng tranh truyền thống phương Đông dùng cách sắp xếp lớp lang, kích thước theo tầm quan trọng hoặc phối cảnh song song để kể chuyện. Đó là ngôn ngữ thẩm mỹ khác, có quy tắc riêng. Phối cảnh tuyến tính chỉ là một công cụ, hữu ích khi bạn muốn vẽ không gian như mắt thấy.
Có ứng dụng nào giúp tìm điểm tụ trên ảnh không?
Nhiều phần mềm vẽ số có công cụ thước phối cảnh, và có thể kẻ đường trên ảnh để tìm điểm tụ. Cách thủ công cũng nhanh: in ảnh, dùng thước kẻ kéo dài hai cạnh song song. Tên và tính năng phần mềm thay đổi theo phiên bản, nên tìm theo chức năng thước phối cảnh thay vì nhớ một tên cụ thể.
Vì sao vẽ theo ảnh điện thoại phối cảnh trông lạ?
Ống kính điện thoại thường là góc rộng, nên vật ở rìa ảnh bị kéo dãn và nhà cao khi ngửa máy lên thì ngả ra sau rất mạnh. Mắt người đứng tại chỗ không cảm nhận như vậy. Khi vẽ theo ảnh, hãy giữ cạnh đứng thẳng và giảm bớt độ méo ở rìa để tranh gần với cảm giác thật hơn.
Học phối cảnh xong bao lâu thì vẽ được nội thất phòng?
Một khối hộp lớn là căn phòng, đồ đạc là các khối hộp nhỏ trong đó. Khi đã vẽ vững hộp theo một và hai điểm tụ, thường chỉ cần thêm vài buổi tập đặt đồ đạc lên sàn có điểm tụ chung là vẽ được một góc phòng đơn giản. Phòng nhiều đồ đạc đặt lệch góc thì cần thêm thời gian.