Layer, hay lớp, là thứ làm vẽ số khác hẳn vẽ giấy: mỗi phần của bức tranh nằm trên một tấm trong suốt riêng, sửa phần này không động tới phần kia. Dùng đúng, layer giúp bạn đổi màu áo nhân vật trong vài giây, thử ba kiểu nền mà không phải vẽ lại người. Dùng sai, bạn có một tệp hai trăm lớp không tên, không biết nét nào nằm ở đâu, và tô đổ bóng lại tràn ra ngoài.
Bài này viết cho người đã cầm bút trên máy tính bảng được vài tuần, bắt đầu thấy rối với bảng lớp. Các tên gọi dưới đây dùng theo cách gọi phổ biến; mỗi ứng dụng dịch sang tiếng Việt một kiểu, có ứng dụng giữ nguyên tiếng Anh, nên nếu không tìm thấy, hãy tìm biểu tượng hoặc tra hướng dẫn của phiên bản bạn đang dùng.
Hiểu layer như những tấm giấy can chồng lên nhau
Hình dung bạn có một xấp giấy can. Tấm dưới cùng là màu nền trời, tấm trên vẽ ngọn đồi, tấm trên nữa vẽ người đứng trên đồi. Nhìn từ trên xuống, bạn thấy một bức tranh hoàn chỉnh, nhưng muốn dời người sang trái thì chỉ việc kéo tấm giấy của người, đồi và trời không suy suyển. Layer trong vẽ số là đúng như vậy, chỉ khác là các tấm giấy hoàn toàn trong suốt và bạn có thể có hàng chục tấm.
Thứ tự xếp quan trọng: lớp nằm trên che lớp nằm dưới. Người mới hay vẽ nét đen ở lớp dưới rồi tô màu ở lớp trên, màu đè mất nét, rồi tưởng ứng dụng bị lỗi. Quy ước phổ biến trong minh hoạ là nét nằm trên màu, để màu tô thoải mái không sợ lem lên đường viền.
Mỗi lớp có ba thuộc tính cơ bản đáng nhớ ngay. Độ mờ, cho lớp nhạt bớt mà không cần tô lại. Bật tắt hiển thị, để tạm giấu một lớp khi cần nhìn phần dưới. Và chế độ hoà trộn, quyết định màu của lớp này kết hợp với các lớp bên dưới ra sao. Ba thuộc tính đó, cộng với hai công cụ khoá vùng vẽ ở mục sau, là gần đủ cho tám phần mười công việc minh hoạ hằng ngày.
Bộ lớp tối thiểu cho một bức minh hoạ
Không có quy chuẩn bắt buộc, nhưng hầu hết người vẽ minh hoạ dùng một bộ khung tương tự bảng dưới, từ trên xuống. Đặt tên lớp ngay khi tạo, mất ba giây nhưng cứu bạn nửa giờ tìm kiếm sau này.
| Lớp | Chứa gì | Ghi chú khi dùng |
|---|---|---|
| Ánh sáng | Vùng sáng, ánh phản chiếu, điểm loé | Thường đặt chế độ làm sáng, cắt theo lớp màu |
| Đổ bóng | Vùng tối của vật | Thường đặt chế độ nhân, cắt theo lớp màu |
| Nét | Đường viền sạch | Nằm trên lớp màu; có thể khoá vùng để đổi màu nét |
| Màu phẳng | Mỗi vùng một màu, không sáng tối | Có thể tách nhiều lớp: da, tóc, áo |
| Phác | Bản phác thô | Hạ độ mờ xuống khoảng một phần ba, tắt khi xong nét |
| Nền | Phông, cảnh vật phía sau | Có thể tách gần, giữa, xa |
| Giấy | Màu nền hoặc vân giấy | Giúp tranh bớt cảm giác trắng lạnh của màn hình |
Với nhân vật phức tạp, gom các lớp của một nhân vật vào một nhóm, đặt tên nhóm. Khi bức tranh có ba nhân vật, bạn sẽ có ba nhóm gọn gàng thay vì ba mươi lớp rời. Một số người thêm lớp "ghi chú" màu đỏ ở trên cùng để đánh dấu chỗ cần sửa, tắt đi khi xuất tệp.
Khoá độ trong suốt và mặt nạ cắt: hai công cụ chống tô lem
Khoá độ trong suốt, có ứng dụng gọi là khoá alpha, biến một lớp thành vùng chỉ vẽ được trên những điểm ảnh đã có màu. Bạn tô áo màu xanh trên một lớp, bật khoá, rồi quét cọ đỏ to bản khắp nơi: chỉ phần áo đổi màu, khoảng trống xung quanh vẫn trong. Cách này rất nhanh để đổi màu nét, thêm vân vải hay chuyển màu nhẹ cho một vùng đã tô phẳng.
Mặt nạ cắt, thường gọi theo tiếng Anh là clipping mask, làm cùng việc nhưng trên lớp riêng. Bạn tạo một lớp mới ngay trên lớp áo, gắn nó cắt theo lớp áo, rồi vẽ bóng thoải mái. Mọi nét vẽ chỉ hiện trong phạm vi hình của lớp áo bên dưới. Ưu điểm so với khoá độ trong suốt là bóng nằm riêng một lớp: bạn có thể xoá, hạ độ mờ, đổi chế độ hoà trộn mà không đụng vào màu gốc.
Quy tắc dễ nhớ: muốn thay đổi vĩnh viễn trên chính lớp đó thì dùng khoá; muốn thử nghiệm, có đường lui, thì dùng mặt nạ cắt. Một lớp gốc có thể có nhiều lớp cắt chồng lên, ví dụ một lớp bóng, một lớp sáng, một lớp vân. Lỗi hay gặp là tô màu phẳng có khe hở trắng ở mép nét, khiến bóng cắt theo cũng hở theo; trước khi cắt, phóng to kiểm mép và tô kín.
Năm chế độ hoà trộn đủ cho người mới
Ứng dụng vẽ có từ hai mươi đến ba mươi chế độ hoà trộn, nhưng phần lớn người vẽ minh hoạ chỉ dùng thường xuyên năm chế độ dưới đây. Tên tiếng Anh được giữ vì nhiều ứng dụng hiển thị như vậy.
| Chế độ | Tác dụng | Dùng cho | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Nhân (Multiply) | Làm tối, màu trắng thành trong suốt | Đổ bóng, tô màu lên bản phác chì đã quét | Màu bóng bão hoà quá sẽ thành bẩn; chọn màu bóng hơi ngả tím hoặc xanh thay vì xám |
| Làm sáng (Screen) | Làm sáng, màu đen thành trong suốt | Sương mù, ánh sáng dịu, hơi nước | Dùng nhiều làm tranh nhạt và bệch |
| Phủ (Overlay) | Tăng tương phản, xám trung tính không đổi gì | Phủ màu chung cho cả tranh, thêm vân giấy | Ảnh hưởng mạnh ở vùng trung gian, ít ở vùng rất sáng và rất tối |
| Cộng sáng (Add) | Làm sáng rất mạnh | Ánh đèn, lửa, điểm loé | Dùng ít và nhỏ, quá tay là cháy trắng |
| Màu (Color) | Đổi sắc độ và độ tươi, giữ độ sáng tối | Tô màu lên bản đen trắng đã có sáng tối | Màu ra hơi phẳng, cần thêm một lớp chỉnh tay |
Cách học nhanh nhất là tự thử: vẽ một quả cầu xám có sáng tối, tạo lớp mới phía trên, quét một dải màu cam, rồi lần lượt đổi qua năm chế độ và quan sát. Mười phút thí nghiệm này dạy nhiều hơn mọi bảng giải thích. Đừng nhớ máy móc rằng bóng phải là chế độ nhân; nhiều người vẽ bóng ở chế độ thường bằng màu chọn tay và cho kết quả tự nhiên hơn.
Mặt nạ lớp thay cho cục tẩy
Cục tẩy xoá vĩnh viễn. Mặt nạ lớp thì giấu. Khi gắn mặt nạ vào một lớp, bạn tô đen lên mặt nạ để giấu phần đó, tô trắng để hiện lại. Nội dung gốc vẫn còn nguyên bên dưới. Đây là cách làm của người vẽ quen tay khi cần làm mờ dần một vùng nền, cắt tóc nhân vật lẫn vào phông, hay thử xem bỏ một chi tiết thì bố cục có thoáng hơn không.
Ví dụ giả định: bạn vẽ một cây hoa giấy phủ kín bức tường phía sau nhân vật, rồi thấy nó lấn át khuôn mặt. Dùng tẩy, bạn mất luôn những chùm hoa đã vẽ công phu. Dùng mặt nạ, bạn quét cọ mềm màu đen ở vùng gần mặt, hoa mờ dần đi. Hôm sau nhìn lại thấy hơi thiếu, tô trắng trả lại một ít. Không có gì bị mất.
Mặt nạ lớp và mặt nạ cắt dễ bị nhầm vì tên gần nhau. Mặt nạ lớp quyết định phần nào của chính lớp đó được hiện. Mặt nạ cắt quyết định lớp này chỉ hiện trong hình của lớp bên dưới. Một số ứng dụng trên máy tính bảng thể hiện mặt nạ lớp như một lớp phụ màu trắng gắn liền, bạn chọn nó rồi tô như tô một lớp bình thường. Nếu ứng dụng của bạn không có, tạm thời dùng tẩy trên bản sao của lớp, giữ bản gốc ẩn bên dưới.
Lúc nào nên gộp lớp, lúc nào nên giữ
Giữ lớp khi còn có thể đổi ý. Màu áo, màu tóc, nền chưa chốt thì giữ riêng. Khách đặt minh hoạ rất hay yêu cầu đổi màu một chi tiết ở vòng cuối, và lúc đó lớp riêng là cứu tinh.
Gộp khi muốn vẽ đè như sơn dầu. Giai đoạn hoàn thiện, nhiều người gộp hết thành một lớp rồi vẽ đè lên trên như sơn thật, để các mảng hoà vào nhau tự nhiên. Trước khi gộp, lưu một bản có đủ lớp với tên khác.
Gộp khi máy bắt đầu ì. Số lớp tối đa phụ thuộc khổ canvas và bộ nhớ máy. Khi cọ trễ, gộp những lớp đã chắc chắn, ví dụ ba lớp nền xa thành một.
Không gộp lớp phác vào bất cứ thứ gì. Lớp phác chỉ để tắt đi. Gộp nhầm nó vào lớp nét là phải ngồi tẩy từng đường thừa.
Đặt tên trước khi gộp. Lớp gộp ra thường lấy tên lớp trên cùng, dễ gây nhầm. Đổi tên ngay để biết lớp đó giờ chứa gì.
AI giúp gì trong việc làm chủ bảng lớp
Chatbot rất hợp để giải đáp những câu hỏi kiểu "vì sao" khi bạn bị kẹt. Ví dụ câu lệnh: "Trong ứng dụng vẽ số, khi tô bóng bằng chế độ nhân với màu xám, vùng bóng trên áo đỏ bị bẩn và xỉn. Giải thích nguyên nhân theo cách người mới hiểu và gợi ý ba cách chọn màu bóng khác." Câu trả lời về nguyên lý màu thường chính xác; phần nào nhắc tới vị trí menu cụ thể thì đối chiếu lại với ứng dụng của bạn.
Một số ứng dụng vẽ và chỉnh ảnh đã có chức năng dùng AI để tự tách nét khỏi nền giấy khi bạn chụp bản phác vào, hoặc tự chọn vùng một đối tượng. Những chức năng này tiết kiệm thời gian, nhưng vùng chọn tự động thường hụt ở tóc, ngón tay và mép mờ, nên luôn kiểm bằng cách bật một lớp màu tương phản bên dưới để thấy rõ chỗ hở.
Có một việc không nên giao cho AI: tự sắp xếp lại tệp của bạn theo kiểu nó cho là hợp lý. Cách tổ chức lớp là thói quen làm việc riêng, hình thành dần qua từng bức. Hãy dùng AI để hiểu công cụ, còn quyết định tách gì, gộp gì là phần bạn tự rèn. Nếu gửi ảnh chụp bảng lớp hay ảnh tranh đang vẽ dở cho chatbot, nhớ đó là tranh của khách đặt thì phải hỏi ý khách trước, vì nhiều hợp đồng minh hoạ có điều khoản giữ kín đến ngày phát hành.
Câu hỏi thường gặp
Một bức minh hoạ nên có bao nhiêu lớp là hợp lý?
Không có con số chuẩn. Bức đơn giản có thể chỉ cần năm đến bảy lớp, bức nhiều nhân vật có thể vài chục lớp chia vào nhóm. Điều quan trọng là mỗi lớp có tên, bạn biết nó chứa gì, và máy vẫn chạy mượt.
Khoá độ trong suốt và mặt nạ cắt khác nhau thế nào?
Khoá độ trong suốt cho bạn vẽ trực tiếp lên chính lớp đó nhưng chỉ trong vùng đã có màu, thay đổi là vĩnh viễn. Mặt nạ cắt dùng một lớp riêng chỉ hiện trong hình lớp bên dưới, nên bạn có thể xoá hay chỉnh độ mờ mà không ảnh hưởng màu gốc.
Vì sao đổ bóng bằng chế độ nhân lại làm màu bị bẩn?
Chế độ nhân luôn làm tối và cộng dồn màu. Nếu màu bóng là xám hoặc rất bão hoà, vùng bóng trên màu tươi sẽ thành xỉn. Thử chọn màu bóng nhạt hơn, ngả lạnh như tím hoặc xanh lam, và hạ độ mờ của lớp bóng.
Lỡ vẽ màu lên nhầm lớp nét thì sửa thế nào?
Nếu vừa vẽ, hoàn tác là nhanh nhất. Nếu đã muộn, chọn vùng màu bị vẽ nhầm bằng công cụ chọn theo màu, cắt ra và dán sang một lớp mới, rồi chuyển lớp đó xuống đúng chỗ. Từ đó tập thói quen nhìn tên lớp đang chọn trước mỗi nét.
Có nên gộp hết lớp trước khi gửi tranh cho khách không?
Bản xem trước gửi khách thì xuất ra tệp ảnh phẳng. Tệp gốc nhiều lớp nên giữ riêng, chỉ gửi khi hợp đồng quy định khách nhận tệp gốc. Lưu bản nhiều lớp trước rồi mới gộp, để còn sửa khi khách đổi ý.
Chức năng AI tự tách nét khỏi ảnh chụp bản phác có đáng tin không?
Dùng được cho bản phác nét rõ trên giấy trắng, chụp đủ sáng. Với nét chì mờ, giấy ngả vàng hay bóng tay đè lên, kết quả thường mất nét mảnh hoặc giữ cả vết bẩn. Luôn kiểm lại bằng một lớp nền màu tương phản và sửa tay những chỗ hụt.