Một bức chân dung "giống" ít khi nhờ vào hàng mi vẽ tỉ mỉ; nó giống vì khoảng cách giữa mắt, mũi, miệng và đường viền mặt đúng với người thật, chỉ lệch vài phần trăm là người quen đã thấy "không phải". Đó là lý do người mới vẽ chân dung số thường chi tiết rất đẹp mà nhìn tổng thể vẫn như người khác. Bài này đi theo thứ tự ngược với thói quen: khối lớn và tỉ lệ trước, chi tiết sau.
Bài dành cho người đã vẽ số được một thời gian, muốn vẽ chân dung người thân, bạn bè, hoặc nhận vẽ chân dung theo yêu cầu. Bên cạnh kỹ thuật, bài nói đến những điều phải hỏi trước khi vẽ ai đó từ ảnh, nhất là khi định gửi ảnh cho một công cụ AI hay đăng tranh lên mạng.
Chọn ảnh tham khảo: nửa thành công nằm ở đây
Ảnh tham khảo kém thì vẽ giỏi cũng khó cứu. Trước khi mở canvas, dành vài phút chọn ảnh theo những tiêu chí dưới đây.
- Ánh sáng một hướng rõ. Ảnh chụp dưới đèn trần phẳng hay đèn flash thẳng mặt gần như không có bóng, khuôn mặt thành một mảng phẳng rất khó dựng khối. Ảnh gần cửa sổ, ánh sáng xiên từ một bên, dễ vẽ hơn nhiều.
- Không méo vì chụp quá gần. Ảnh tự chụp cầm tay thường đưa ống kính sát mặt, làm mũi to và tai nhỏ đi. Vẽ đúng theo ảnh đó sẽ ra một khuôn mặt không giống người thật. Ưu tiên ảnh do người khác chụp từ khoảng cách vài bước.
- Đủ rõ ở vùng mắt và miệng. Không cần ảnh cực nét, nhưng phải thấy được hướng nhìn và khoé miệng.
- Biểu cảm quen thuộc. Người nhà nhận ra một người qua nét mặt quen, không phải qua nụ cười gượng chụp ảnh thẻ.
- Ảnh của ai, ai cho phép. Ảnh do bạn chụp thì bạn có quyền dùng làm tham khảo. Ảnh lấy trên mạng thường thuộc quyền của người chụp; dùng để tập riêng trong nhà là một chuyện, đem tranh vẽ từ ảnh đó đi bán hay dự thi là chuyện khác.
- Người được vẽ có đồng ý không. Vẽ chân dung một người cụ thể rồi đăng công khai thì nên hỏi họ trước, nhất là với trẻ em và người không phải người nổi tiếng.
Nếu chỉ có một ảnh kém, có thể xin thêm hai ba ảnh khác của cùng người ở các góc để đối chiếu hình khối, dù vẫn vẽ theo một ảnh chính.
Công cụ số giúp dựng hình chân dung
Đặt ảnh và canvas cạnh nhau cùng cỡ. Mở ảnh tham khảo trong cửa sổ tham chiếu hoặc nửa màn hình, chỉnh cho đầu trong ảnh và đầu trên canvas to bằng nhau. Khi hai hình cùng cỡ, mắt bạn so khoảng cách dễ hơn nhiều so với lúc phải nhẩm phóng to thu nhỏ trong đầu.
Lưới chia ô trên lớp riêng. Vẽ cùng một lưới, ví dụ ba nhân bốn ô, lên ảnh tham khảo và lên một lớp trên canvas. So từng ô xem mắt, mũi, cằm rơi vào đâu. Đây là cách các hoạ sĩ phóng tranh đã dùng từ rất lâu, trên máy chỉ nhanh hơn. Tắt lưới khi vào giai đoạn màu.
Công cụ biến dạng để sửa thay vì vẽ lại. Khi phát hiện mắt đặt cao hay cằm hơi dài, chọn vùng đó rồi dời hoặc co giãn nhẹ thay vì xoá vẽ lại. Công cụ làm lỏng hình cho phép đẩy nhẹ một mép má hay khoé miệng. Dùng nhỏ tay, vì kéo mạnh sẽ làm nét và vân cọ bị méo rõ.
Lật ngang và xem thu nhỏ thường xuyên. Gán phím tắt lật ngang, và mở thêm một cửa sổ xem thu nhỏ nếu ứng dụng có. Hình lệch hiện ra ngay ở cỡ con tem.
Nắm khung tỉ lệ trước khi vẽ người thật. Các mốc tỉ lệ khuôn mặt trung bình được bàn kỹ trong bài vẽ khuôn mặt ở danh mục học vẽ cơ bản của trang. Ở chân dung, khung đó chỉ là điểm xuất phát; việc chính là tìm ra người này lệch khỏi khung ở đâu.
Có nên đồ theo ảnh không
Câu hỏi này gây tranh cãi trong giới vẽ, và câu trả lời phụ thuộc vào mục đích. Nếu mục đích là học, đồ theo ảnh bỏ qua đúng phần bạn cần học: nhìn ra tỉ lệ. Vẽ tay nhìn ảnh, chấp nhận sai rồi sửa, mới rèn được con mắt. Nếu mục đích là một sản phẩm cụ thể cho khách trong thời hạn, nhiều người vẽ chuyên nghiệp có dùng ảnh làm lớp nền để định vị một vài mốc, rồi vẽ toàn bộ bằng tay của mình, không giữ nguyên đường nào từ ảnh.
Một cách dung hoà cho người đang học: vẽ tay hoàn toàn, sau đó mới đặt ảnh ở một lớp bán trong suốt chồng lên để kiểm. Bạn sẽ thấy ngay mắt lệch bao nhiêu, cằm dài hay ngắn, rồi tắt ảnh đi và tự sửa. Kiểm sau khi vẽ là học; đồ trước khi vẽ là chép.
Dù chọn cách nào, đừng trình bày một bức đồ nguyên từ ảnh như một bức vẽ tay hoàn toàn, nhất là khi dự thi hay khi khách đặt vẽ vì tin vào kỹ năng của bạn. Nhiều cuộc thi có quy định rõ về chuyện này; đọc kỹ quy chế. Minh bạch không làm giảm giá trị bức tranh, giấu giếm thì có.
Màu da: không có một màu da nào cả
Người mới hay chọn một màu "da" rồi tô đều cả mặt, thêm bóng bằng màu đó pha tối. Kết quả là gương mặt như mặt nạ. Da người thật có nhiều vùng màu khác nhau. Má, mũi, tai và đầu ngón tay thường ửng đỏ ấm hơn vì nhiều mạch máu gần bề mặt. Trán thường sáng và hơi ngả vàng. Vùng quanh miệng và cằm ở nam giới có thể ngả xanh xám nhẹ vì chân râu. Hốc mắt thường hơi ngả tím hoặc nâu.
Ánh sáng xung quanh còn phủ thêm một tầng màu. Người ngồi cạnh cửa sổ có trời xanh, phía bóng của mặt sẽ ngả lạnh. Người ngồi dưới đèn sợi đốt, cả mặt ngả cam. Ánh phản từ áo màu đỏ có thể hắt lên cằm một chút hồng. Quan sát kỹ ảnh tham khảo bằng công cụ hút màu ở vài điểm sẽ thấy những màu bạn không ngờ có ở đó.
Một lưu ý về sự tôn trọng: đừng tự ý làm trắng da, thu gọn mũi, thon cằm theo kiểu ứng dụng chỉnh ảnh, trừ khi người được vẽ yêu cầu. Chân dung là để ghi lại một người, không phải đưa họ về một khuôn đẹp chung. Với chân dung người lớn tuổi, nếp nhăn và đốm nắng là một phần của khuôn mặt; vẽ chúng nhẹ tay chứ đừng xoá hết.
Quy trình vẽ một bức chân dung số
Quy trình dưới đây hợp với chân dung bán thân, ánh sáng một hướng. Mỗi bước nằm trên lớp riêng để dễ quay lại.
- Phác khối lớn: khối đầu, cổ, vai, đường giữa mặt và các đường ngang mốc. Chưa vẽ mắt mũi.
- Đặt mốc và so với ảnh: chấm vị trí mắt, chân mũi, miệng, cằm, tai. Lật ngang canvas để kiểm, sửa trước khi đi tiếp.
- Mảng sáng tối lớn: chia mặt thành hai ba mảng sáng và bóng bằng xám hoặc một màu nâu, nhìn ảnh qua nheo mắt để chỉ thấy mảng lớn.
- Màu nền da và tóc: tô phẳng, rồi phủ các vùng ấm lạnh như mục trên.
- Mắt, mũi, miệng ở mức vừa: vẫn ở cỡ thu nhỏ, chỉ vẽ đến khi nhận ra người.
- Chi tiết có chọn lọc: phóng to vẽ kỹ vùng mắt và miệng, để các vùng xa trọng tâm như tóc sau gáy và vai lỏng tay hơn.
- Kiểm cuối: lật ngang, thu nhỏ, chuyển đen trắng. Nhờ một người biết người được vẽ nhìn thử và nói cảm giác đầu tiên.
Nếu đến bước năm mà vẫn chưa nhận ra người, đừng vẽ tiếp chi tiết. Quay lại bước hai, gần như chắc chắn lỗi nằm ở tỉ lệ.
AI và chân dung: chỗ giúp được, chỗ phải dè chừng
Nhận xét tỉ lệ bằng AI. Gửi ảnh bản vẽ của bạn và hỏi: "Bức phác chân dung chính diện này có những chỗ nào lệch so với tỉ lệ khuôn mặt trung bình? Chỉ ra cụ thể vị trí và hướng lệch, không chấm điểm." Đây là cách dùng AI an toàn vì chỉ gửi tranh của bạn, không gửi ảnh người thật.
Ảnh người thật là dữ liệu cá nhân. Gửi ảnh chân dung của người khác cho một công cụ AI là đưa khuôn mặt của họ lên máy chủ của bên thứ ba. Chỉ làm khi người đó đồng ý, tránh hẳn với ảnh trẻ em, và đọc điều khoản lưu trữ của công cụ.
Bộ lọc biến ảnh thành tranh không phải chân dung bạn vẽ. Các công cụ chuyển ảnh chụp thành "tranh sơn dầu" hay "tranh vẽ" cho kết quả trong vài giây. Nhận đặt vẽ chân dung rồi giao khách sản phẩm của bộ lọc là đánh lừa người đã tin tay nghề của bạn.
Không vẽ "theo phong cách" hoạ sĩ còn sống để bán. Khách có thể yêu cầu vẽ giống phong cách một hoạ sĩ đang hoạt động. Hãy đề nghị phân tích điều họ thích ở phong cách đó, như màu ấm, nét thoáng, rồi làm theo cách của bạn.
Giữ nét giống: người quen nhận ra một người qua đâu
Đường viền mặt và mái tóc. Từ xa, trước khi thấy rõ mắt mũi, ta đã nhận ra người quen qua hình dáng tổng thể của đầu, đường cằm và kiểu tóc. Dành thời gian cho đường viền này, đừng chỉ coi là khung để đặt chi tiết.
Khoảng cách tương đối, không phải hình dạng từng bộ phận. Một đôi mắt vẽ hơi khác ảnh vẫn ổn nếu nó nằm đúng chỗ. Một đôi mắt vẽ y hệt ảnh mà đặt cao hơn vài phần trăm thì cả khuôn mặt đổi người.
Độ nghiêng của trục mặt. Hầu như không ai nhìn thẳng tuyệt đối vào máy ảnh. Đầu hơi nghiêng, cằm hơi hếch hay cúi là một phần thói quen của người đó. Đo góc nghiêng trên ảnh bằng cách đặt một đường thẳng qua hai mắt.
Sự bất đối xứng. Không gương mặt nào đối xứng. Một bên mắt nhỏ hơn, khoé miệng một bên cao hơn, lông mày một bên cong hơn. Người mới hay vô thức vẽ đối xứng, khiến chân dung trông như búp bê. Quan sát kỹ và giữ lại những chỗ lệch này.
Kiểm bằng con mắt mới. Sau một giờ nhìn, mắt bạn quen với lỗi. Nghỉ mười phút, lật ngang canvas, hoặc nhìn bức tranh qua ảnh chụp màn hình thu nhỏ trên điện thoại. Lỗi tỉ lệ sẽ lộ ra rõ hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vẽ chân dung đủ chi tiết mà vẫn không giống?
Gần như luôn do tỉ lệ và khoảng cách giữa các bộ phận, không phải do chi tiết. Lệch vài phần trăm ở khoảng cách mắt, chiều dài mũi hay độ rộng cằm đã đủ làm người quen thấy khác. Quay lại kiểm các mốc lớn trước khi tô thêm chi tiết.
Ảnh tự chụp bằng điện thoại có dùng làm tham khảo được không?
Được, nhưng cẩn thận với ảnh chụp quá gần mặt vì ống kính làm mũi to và tai nhỏ đi. Nếu có lựa chọn, dùng ảnh người khác chụp từ khoảng cách vài bước, ánh sáng từ một hướng, mặt không bị đèn flash làm phẳng.
Đồ theo ảnh có phải là gian lận không?
Không có câu trả lời chung. Khi học, đồ làm bạn bỏ lỡ việc rèn mắt nhìn tỉ lệ. Khi làm sản phẩm, nhiều người dùng ảnh để định vị vài mốc rồi vẽ tay toàn bộ. Điều quan trọng là minh bạch, nhất là khi dự thi hoặc nhận đặt vẽ.
Có nên gửi ảnh người thân cho AI để nhờ nhận xét bức chân dung?
Nên gửi bản vẽ của bạn thay vì ảnh người thật. Nếu buộc phải gửi ảnh, hỏi ý người đó trước, tránh ảnh trẻ em và kiểm điều khoản lưu trữ dữ liệu của công cụ. Khuôn mặt là thông tin cá nhân nhạy cảm.
Tô màu da sao cho không bị như mặt nạ?
Đừng tô một màu da đều cả mặt. Thêm sắc ấm hơi đỏ ở má, mũi, tai, sắc lạnh nhẹ ở vùng cằm và hốc mắt, và để ánh sáng môi trường phủ thêm một tầng màu. Dùng công cụ hút màu trên ảnh tham khảo để thấy sự đa dạng đó.
Khách muốn chân dung đẹp hơn ngoài đời thì làm thế nào?
Hỏi cụ thể họ muốn gì, như ánh sáng dịu hơn hay bớt quầng thâm, và làm vừa phải để vẫn nhận ra người. Tránh tự ý làm trắng da hay đổi hình mũi cằm theo khuôn chung. Ghi lại yêu cầu bằng tin nhắn để hai bên thống nhất.