Chạm khắc gỗ trong đình làng Bắc Bộ, nhất là ở các ngôi đình dựng khoảng thế kỷ mười sáu đến mười tám, là một kho điêu khắc dân gian quý: bên cạnh rồng, mây, hoa lá là những cảnh đời thường như đấu vật, uống rượu, chèo thuyền, nam nữ vui đùa, chạm ngay trên kẻ, bẩy, đầu dư, cốn. Người thợ làng đã ghi lại đời sống thời ấy bằng đục và gỗ.
Nhiều người đến đình chỉ đứng ở sân, chụp ảnh mái cong rồi đi. Bài này giúp bạn biết nhìn vào đâu trong khung gỗ, nhận ra các kỹ thuật chạm, đọc đề tài, ứng xử phù hợp khi tham quan, và dùng AI tra cứu tên gọi các bộ phận mà không bị dẫn sai về niên đại. Đình được nói đến ở đây như một di sản kiến trúc, mỹ thuật của cộng đồng.
Đình làng: công trình chung của cả làng
Đình là nơi cả làng hội họp, bàn việc chung, mở hội, và cũng là nơi thờ vị thành hoàng của làng. Vì là công trình chung, đình thường được dựng bằng công sức và tiền của nhiều người, thợ giỏi trong vùng được mời về làm. Điều này giải thích vì sao nhiều ngôi đình có phần chạm khắc rất công phu, dù chủ nhân của nó là một làng quê.
Kết cấu đình Bắc Bộ chủ yếu là khung gỗ: cột cái, cột quân, các vì kèo, xà, kẻ, bẩy, đỡ một mái ngói lớn. Các mộng gỗ ghép với nhau khéo léo, nhiều đình không dùng đinh kim loại cho khung chính. Phần chạm khắc nằm trên chính những cấu kiện chịu lực ấy, không phải là đồ trang trí treo thêm.
Giới nghiên cứu thường nhắc giai đoạn thế kỷ mười sáu, mười bảy là thời kỳ chạm khắc đình làng phát triển mạnh, với nhiều đề tài sinh hoạt dân gian phóng khoáng. Một số ngôi đình hay được nhắc như đình Tây Đằng ở Hà Nội với dấu ấn thời Mạc, đình Đình Bảng ở Bắc Ninh dựng vào thế kỷ mười tám. Niên đại cụ thể của từng đình, từng mảng chạm có khi khác nhau do trùng tu nhiều lần, nên bạn nên đọc thông tin từ ban quản lý di tích hoặc tài liệu nghiên cứu.
Tên các bộ phận nên biết để tìm chạm khắc
Biết tên các bộ phận giúp bạn đọc tài liệu dễ hơn và biết ngẩng đầu nhìn vào đâu. Tên gọi có thể khác chút ít giữa các vùng và giữa các sách.
| Bộ phận | Vị trí | Thường chạm gì |
|---|---|---|
| Kẻ, bẩy | Thanh gỗ chéo đỡ phần mái vươn ra ở hiên | Rồng, mây, hoa lá, có khi người và thú |
| Đầu dư | Đầu thanh gỗ nhô ra ở vì kèo, thường trên cột cái | Đầu rồng, hình khối mạnh |
| Cốn | Tấm gỗ nằm giữa các cột trong vì kèo | Cảnh sinh hoạt, rồng, tiên, bố cục dày đặc |
| Ván nong, ván gió | Tấm ván che giữa các cấu kiện | Hoa lá, rồng mây, đôi khi cảnh người |
| Xà, câu đầu | Thanh gỗ ngang nối các cột | Hoa văn chạy dài, rồng, mây |
Cách nhìn hiệu quả nhất là đứng ở giữa gian, ngẩng lên, đi chậm theo từng vì kèo. Nhiều mảng chạm đẹp nhất nằm ở chỗ tối, cần chờ mắt quen với ánh sáng hoặc nhờ ánh sáng từ cửa chiếu xiên vào buổi sáng, buổi chiều.
Một thói quen nhỏ giúp ích nhiều: trước khi đi, vẽ phác sơ đồ một vì kèo lên sổ tay và ghi tên từng bộ phận. Đến nơi, mỗi khi thấy một mảng chạm đẹp, đánh dấu vào đúng vị trí trên sơ đồ. Sau vài ngôi đình, bạn sẽ tự nhận ra quy luật: những chỗ nào thợ xưa hay dành cho rồng, những chỗ nào hay có cảnh người, và vì sao.
Ba kỹ thuật chạm cần nhận ra
Chạm nổi. Hình được đục nổi lên khỏi mặt gỗ, phía sau vẫn là nền liền. Đây là kỹ thuật phổ biến nhất, thấy ở xà, ván. Độ nổi cao hay thấp cho biết thợ muốn nhấn mạnh hình đến đâu.
Chạm lộng. Gỗ được đục thủng xuyên qua, hình nổi lên trên nền trống, nhìn được từ nhiều phía. Kỹ thuật này đòi hỏi thợ tính toán để mảng gỗ vẫn đủ chắc. Nhìn ngược sáng, các mảng chạm lộng hiện lên như hình cắt.
Chạm bong. Nhiều lớp hình chồng lên nhau ở các độ sâu khác nhau, lớp trước che một phần lớp sau, tạo chiều sâu như một cảnh có tiền cảnh, hậu cảnh. Đây là kỹ thuật khó, thường ở những mảng chạm công phu nhất.
Dấu tay người thợ. Nhìn kỹ bạn thấy vết đục, độ nhẵn không đều, chỗ hình hơi lệch. Chạm khắc đình làng ít khi đối xứng tuyệt đối; sự lệch nhẹ là dấu hiệu của thủ công và của nhiều người thợ cùng làm.
Đọc đề tài: rồng thôn quê và người làng
Rồng đình làng không giống rồng cung đình. Rồng trên chạm khắc đình làng thường được chạm phóng khoáng, có khi có người cưỡi, có khi có rồng con quấn quýt, không trang nghiêm như rồng trong kiến trúc cung đình. Người xem thấy được sự gần gũi của người thợ với con vật trong tưởng tượng.
Cảnh sinh hoạt. Đấu vật, săn thú, uống rượu, đánh cờ, chèo thuyền, cưỡi ngựa, cảnh nam nữ: đây là phần được giới nghiên cứu đánh giá cao vì ghi lại đời sống thật. Hãy chú ý trang phục, đồ vật, tư thế để hình dung con người thời ấy.
Tiên, thú, hoa lá. Tiên nữ, phượng, lân, hổ, các loại hoa lá cách điệu xen giữa các cảnh. Chúng vừa lấp khoảng trống, vừa tạo nhịp cho cả mảng chạm.
Đọc cẩn thận, không suy diễn. Một số mảng chạm đã được nghiên cứu, đặt tên, giải thích; số khác chưa rõ nội dung. Đừng vội gán ý nghĩa sâu xa cho mọi chi tiết. Câu "chưa rõ" là câu trả lời trung thực trong nhiều trường hợp.
Tham quan đình cho đúng mực
Đình vẫn là nơi sinh hoạt của làng, có nơi là di tích được xếp hạng với quy định bảo vệ riêng. Vài điều nên làm và nên tránh khi đến xem chạm khắc.
- Hỏi người trông đình hoặc ban quản lý trước khi vào gian trong, xem có được chụp ảnh không, có giờ mở cửa riêng không.
- Ăn mặc lịch sự, nói nhỏ, không leo lên bệ, không trèo cột để chụp gần.
- Không chạm tay vào mảng chạm, không dùng đèn mạnh chiếu sát lâu, không cạo, không lau bụi.
- Không mang hiện vật, mảnh gỗ, mảnh ngói ra khỏi đình dù trông như vật bỏ đi.
- Tôn trọng các khu vực làng dành riêng cho nghi lễ, không đi vào khi chưa được phép.
- Nếu thấy mảng chạm bị hư hỏng, mục, mối, có thể báo người trông đình; đó là cách đóng góp thiết thực.
Mang theo ống nhòm nhỏ hoặc dùng chế độ phóng của điện thoại để xem các chi tiết trên cao. Chụp nhiều góc, ghi rõ vị trí từng ảnh (gian nào, vì nào) để sau này đối chiếu tài liệu.
Nếu đi cùng trẻ, biến chuyến tham quan thành trò chơi tìm hình: ai tìm được người cưỡi ngựa, ai tìm được con rồng có rồng con, ai thấy được người đang chèo thuyền. Trẻ sẽ nhìn kỹ hơn người lớn, và nhớ đình làng như một nơi có nhiều điều thú vị chứ không chỉ là một mái nhà cổ. Nhắc trẻ trước những quy tắc như nói nhỏ, không chạy nhảy, không sờ tay vào gỗ.
Từ mảng chạm đến pho tượng: điêu khắc gỗ trong kiến trúc cổ
Chạm khắc trên khung đình là một nhánh của điêu khắc gỗ truyền thống; nhánh còn lại là tượng tròn, tức tượng có thể nhìn từ mọi phía. Ở Bắc Bộ, tượng gỗ xuất hiện trong đình, đền, chùa và cả trong nhà dân, với chất liệu thường là gỗ mít, gỗ vàng tâm hay các loại gỗ bền với mối mọt, phủ sơn và thếp vàng bạc.
Khi nói đến tượng gỗ cổ, giới nghiên cứu hay nhắc bộ tượng các vị La Hán ở chùa Tây Phương, Hà Nội, thường được xác định thuộc thế kỷ mười tám. Điều làm bộ tượng nổi tiếng là mỗi pho một dáng, một nét mặt, gầy gò, trầm tư, có pho như đang nói, có pho như đang nghe, rất gần với con người thật. Đứng trước bộ tượng, người xem mỹ thuật thấy được sự quan sát con người của các nghệ nhân xưa.
Bạn không cần đi xa để tập nhìn điêu khắc gỗ. Trong nhiều đình, đền gần nhà vẫn có tượng, nghê, ngai, kiệu chạm trổ. Hãy xem cách người thợ xử lý nếp áo, bàn tay, khuôn mặt, cách gỗ được phủ sơn rồi thếp vàng, những chỗ sơn bong lộ ra thớ gỗ bên dưới. Khi xem tượng ở nơi thờ tự, giữ thái độ tôn trọng, không sờ chạm, không xoay hay di chuyển tượng để chụp. Nếu thấy tượng bị nứt, mối mọt, báo người trông coi để họ liên hệ người làm nghề phục chế.
Dùng AI khi tìm hiểu đình làng
Tra tên bộ phận và thuật ngữ. AI giải thích khá tốt kẻ, bẩy, đầu dư, cốn, vì kèo chồng rường, giá chiêng. Có thể hỏi: "Giải thích cho người mới cấu trúc một vì kèo đình làng Bắc Bộ, từ cột cái ra cột quân, kèm tên các bộ phận thường được chạm khắc."
Lập lộ trình tham quan, rồi kiểm lại. Bạn có thể nhờ AI gợi ý một lộ trình ghé vài ngôi đình có chạm khắc đẹp quanh Hà Nội. Nhưng AI có thể đưa tên đình không đúng, gán sai thời kỳ, sai địa chỉ sau các đợt sáp nhập hành chính. Kiểm từng đình qua nguồn của cơ quan văn hoá địa phương trước khi đi.
Nhờ AI sắp xếp ảnh và ghi chép. Sau chuyến đi, dán ghi chép và mô tả ảnh vào AI, yêu cầu sắp theo vị trí trong đình, theo đề tài. Không nhờ AI đoán niên đại một mảng chạm từ ảnh; việc đó cần nhà nghiên cứu.
Ảnh AI "phục dựng" phải ghi rõ. Công cụ tạo ảnh có thể "phục dựng" một mảng chạm bị mất trông rất thuyết phục, nhưng đó là tưởng tượng. Nếu dùng trong bài giảng hay bài viết, ghi rõ là ảnh minh hoạ do AI tạo, không phải hiện trạng hay bản gốc.
Câu hỏi thường gặp
Chạm khắc đình làng đẹp nhất ở giai đoạn nào?
Giới nghiên cứu thường nhắc giai đoạn khoảng thế kỷ mười sáu, mười bảy là thời kỳ chạm khắc đình làng Bắc Bộ phát triển mạnh, với nhiều đề tài sinh hoạt phóng khoáng. Tuy nhiên đánh giá đẹp hay không còn tuỳ góc nhìn, và mỗi ngôi đình có giá trị riêng.
Kẻ, bẩy và đầu dư trong đình là gì?
Kẻ và bẩy là những thanh gỗ chéo đỡ phần mái vươn ra ở hiên, thường được chạm rồng, mây, hoa lá. Đầu dư là đầu thanh gỗ nhô ra ở vì kèo, hay chạm thành đầu rồng. Đây là những chỗ nên ngẩng lên nhìn khi tìm chạm khắc trong đình.
Chạm lộng và chạm bong khác nhau thế nào?
Chạm lộng là đục thủng xuyên qua tấm gỗ, hình nổi trên nền trống, nhìn được từ nhiều phía. Chạm bong là chạm nhiều lớp hình chồng nhau ở các độ sâu khác nhau, tạo cảm giác tiền cảnh, hậu cảnh. Cả hai đều khó hơn chạm nổi thông thường.
Có được chụp ảnh trong đình làng không?
Tuỳ từng nơi. Nhiều đình cho chụp ảnh ở khu vực tham quan, một số nơi hạn chế ở gian trong hoặc vào dịp lễ. Hỏi người trông đình hoặc ban quản lý trước, không dùng đèn flash mạnh chiếu sát và không leo trèo để chụp gần các mảng chạm.
Hỏi AI về niên đại một ngôi đình có tin được không?
Không nên tin ngay. AI hay nhầm niên đại, nhầm tên đình hoặc địa chỉ, nhất là sau các lần sáp nhập hành chính. Nhiều đình được trùng tu nhiều lần nên mỗi phần có niên đại khác nhau. Thông tin cần kiểm ở ban quản lý di tích hoặc tài liệu nghiên cứu.
Vì sao chạm khắc đình làng có nhiều cảnh đời thường?
Đình là công trình chung của làng do thợ làng hoặc thợ trong vùng làm, nên đề tài gần với đời sống của họ: đấu vật, săn bắn, uống rượu, chèo thuyền, cảnh nam nữ. Nhờ vậy các mảng chạm trở thành nguồn tư liệu quý về sinh hoạt, trang phục của người xưa.