Tranh sơn mài là tranh vẽ bằng nhựa cây sơn trên tấm vóc gỗ, nhiều lớp chồng lên nhau rồi mài xuống bằng nước để màu bên dưới hiện ra; chính bước "mài" làm nên tên gọi và làm nên chiều sâu mà sơn dầu hay acrylic không có. Người xem nhìn một bức sơn mài là đang nhìn xuyên qua nhiều tầng màu, chứ không chỉ nhìn bề mặt.
Bài này dành cho người thích tranh, sinh viên mỹ thuật năm đầu và người định học thử sơn mài. Bạn sẽ đi qua chất liệu, quy trình, cách đứng trước một bức tranh để thấy được tay nghề, và cách dùng AI tra cứu về sơn mài mà không bị dẫn sai. Phần nào chưa có tư liệu chắc, bài nói rõ là chưa chắc.
Sơn ta khác sơn công nghiệp ở đâu
Chất liệu gốc của sơn mài Việt là sơn ta, tức nhựa lấy từ cây sơn, loại cây được trồng lâu đời ở vùng trung du phía Bắc, nổi tiếng nhất là vùng Phú Thọ. Nhựa khi mới lấy có màu trắng sữa, để ra không khí thì sẫm dần. Thợ sơn lọc, khuấy và đánh nhựa trong thời gian dài để có các loại sơn khác nhau: sơn sống dùng bó vóc, sơn chín dùng vẽ và phủ. Trộn sơn với nhựa thông theo tỷ lệ riêng của từng xưởng thì ra sơn cánh gián, lớp sơn trong màu nâu hổ phách mà người xem hay thấy phủ trên mặt tranh.
Điều nhiều người không ngờ: sơn ta khô nhờ độ ẩm chứ không nhờ nắng. Tranh phải được ủ trong buồng ẩm, có khi là một tủ gỗ lót khăn ướt, để lớp sơn đóng rắn từ từ. Vì vậy mùa nồm ẩm ở miền Bắc lại là mùa thuận cho sơn mài, còn những ngày hanh khô thì thợ phải tạo ẩm nhân tạo.
Trên thị trường hiện nay có nhiều sản phẩm gọi là "sơn mài" nhưng dùng sơn công nghiệp, nhựa tổng hợp hoặc sơn gốc dầu điều. Những chất liệu này khô nhanh, rẻ hơn, dễ làm hàng loạt, và không có gì sai khi dùng cho đồ lưu niệm. Chỉ có điều chúng khác sơn ta về độ trong, độ ấm của màu và cách lão hoá theo năm tháng. Phân biệt bằng mắt thường không dễ, kể cả với người xem lâu năm, nên cách chắc nhất là hỏi thẳng người làm hoặc người bán xem tranh dùng sơn gì và xin họ ghi rõ.
Những vật liệu tạo màu trong tranh sơn mài
Bảng màu sơn mài truyền thống hẹp hơn sơn dầu rất nhiều, và chính sự hạn chế đó tạo nên vẻ riêng. Dưới đây là những vật liệu người xem gặp nhiều nhất; mỗi xưởng có cách dùng và tên gọi riêng.
| Vật liệu | Tạo ra hiệu quả gì | Nhìn thấy trên tranh thế nào |
|---|---|---|
| Sơn then | Màu đen sâu, nền chủ đạo của nhiều bức | Đen bóng có chiều sâu, không phẳng như đen in |
| Son | Màu đỏ truyền thống, pha với sơn | Đỏ ấm, ngả nâu khi phủ cánh gián |
| Vỏ trứng | Mảng trắng, gắn từng mảnh nhỏ rồi mài phẳng | Mảng trắng có vân nứt li ti, đều hoặc thưa tuỳ tay thợ |
| Vàng, bạc quỳ | Lá kim loại dát mỏng, rắc hoặc dán | Lấp lánh dưới lớp sơn, sáng tối đổi theo góc nhìn |
| Sơn cánh gián | Lớp sơn trong phủ lên để vàng bạc ngả màu | Bạc dưới cánh gián thành vàng ánh, vàng thành vàng đồng |
| Vỏ trai, ốc | Mảnh xà cừ gắn vào tranh | Óng ánh nhiều màu khi đổi góc nhìn |
Khi đứng trước tranh, bạn thử bước sang trái rồi sang phải vài bước. Những vùng có vàng bạc quỳ hay vỏ trai sẽ đổi sắc rõ rệt, còn vùng sơn then sẽ sâu lại. Đó là lý do người làm sơn mài hay nói tranh sơn mài "sống" theo ánh sáng của căn phòng treo nó.
Quy trình làm một bức sơn mài, nhìn từ ngoài vào
Mỗi xưởng có quy trình và bí quyết riêng; dưới đây là khung chung đủ để người xem hiểu tranh đã đi qua những gì. Đây là mô tả để hiểu, không phải hướng dẫn tự làm, vì sơn ta có thể gây dị ứng da nặng nếu không được hướng dẫn trực tiếp.
- Làm vóc: tấm gỗ được bó vải, trét hỗn hợp sơn sống với đất hoặc mùn cưa, mài phẳng, lặp lại nhiều lượt để tấm nền không cong vênh và không nứt theo thời tiết.
- Phủ nền: sơn then hoặc màu nền được phủ, ủ khô trong buồng ẩm, rồi mài nhẹ cho phẳng.
- Vẽ và gắn: hoạ sĩ vẽ hình, gắn vỏ trứng, dán vàng bạc, đắp các lớp màu khác nhau ở từng vùng, mỗi lớp lại ủ khô.
- Phủ sơn: một hoặc nhiều lớp sơn cánh gián, sơn then phủ kín cả mặt tranh, che lấp gần hết những gì đã vẽ.
- Mài: thợ mài bằng nước với đá, than hoặc giấy nhám mịn dần, cho các lớp bên dưới hiện ra. Mài nông chỗ này, sâu chỗ kia là quyết định thẩm mỹ, không thể làm lại khi đã mài lố.
- Đánh bóng: dùng bột mịn và lòng bàn tay xoa cho mặt tranh có độ bóng sâu, khác hẳn độ bóng của lớp vecni phủ lên.
Bước mài là chỗ khác biệt lớn nhất với hội hoạ phương Tây. Hoạ sĩ không biết trước chính xác bức tranh sẽ ra sao; họ đoán, mài, nhìn, rồi quyết định tiếp. Nhiều người làm nghề gọi đây là cuộc đối thoại giữa tay người và chất liệu.
Sơn mài thành hội hoạ: một chặng đường đáng biết
Sơn là chất liệu có từ rất lâu ở Việt Nam, dùng để phủ đồ thờ, hoành phi câu đối, đồ gỗ trong đình làng và nhà quyền quý. Bước chuyển sơn từ nghề thủ công sang chất liệu vẽ tranh gắn với Trường Mỹ thuật Đông Dương ở Hà Nội vào những năm 1930, khi các giảng viên và sinh viên của trường cùng thợ sơn làng nghề thử nghiệm mài sơn để vẽ tranh. Đây là điểm được các tài liệu lịch sử mỹ thuật nhắc đến nhiều; chi tiết ai làm gì trước, năm nào, thì bạn nên đọc từ sách nghiên cứu hoặc tư liệu bảo tàng thay vì nghe kể lại.
Hoạ sĩ Nguyễn Gia Trí là cái tên thường được nhắc đầu tiên khi nói về sơn mài hiện đại Việt Nam, với những bức bình phong lớn khai thác vàng bạc quỳ và vỏ trứng. Nhiều thế hệ hoạ sĩ sau đó tiếp tục đưa sơn mài vào đề tài đời thường, chiến tranh, phong cảnh và cả trừu tượng.
Ngày nay sơn mài vẫn được dạy trong các trường mỹ thuật, và các làng nghề như Hạ Thái ở Hà Nội hay Tương Bình Hiệp ở khu vực Bình Dương cũ, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh, vẫn làm cả tranh lẫn đồ sơn mài. Mỗi nơi có thế mạnh riêng: nơi thiên về đồ dùng, nơi thiên về tranh. Nếu bạn muốn xem tận mắt quy trình, đến xưởng và hỏi trước xem họ dùng sơn ta hay sơn công nghiệp cho từng loại sản phẩm.
Đứng trước một bức sơn mài: nhìn gì, theo thứ tự nào
Nhìn tổng thể từ xa trước. Lùi lại vài mét, xem bố cục và các mảng sáng tối lớn. Sơn mài thường dựa vào sự tương phản giữa nền then sâu và các mảng vỏ trứng, vàng bạc sáng. Một bức tranh mạnh cho thấy các mảng này được sắp đặt có chủ ý, không rải đều khắp mặt.
Đến gần xem vùng chuyển màu. Chỗ màu này chuyển sang màu kia là chỗ lộ tay nghề mài. Mài khéo thì chuyển mềm, có độ sâu như sương; mài vội thì thấy viền cứng hoặc vết loang không đều.
Xem mảng vỏ trứng thật gần. Vỏ trứng được gắn từng mảnh, khe nứt giữa các mảnh tạo vân. Vân dày đặc thường để tả chất liệu thô như đá, tường; vân thưa để tả vật mịn như da, vải. Bạn sẽ thấy hoạ sĩ dùng vỏ trứng như một nét vẽ chứ không chỉ là màu trắng.
Đổi góc nhìn. Bước sang hai bên, cúi thấp xuống một chút. Vàng bạc quỳ và vỏ trai đổi sắc; nếu cả bức tranh đổi đều như một tấm gương thì có thể mặt tranh được phủ lớp bóng công nghiệp.
Đọc thông tin kèm theo. Nhãn tranh ở bảo tàng thường ghi chất liệu, năm, kích thước. Nếu ghi "sơn mài" mà không nói thêm, bạn có thể hỏi người hướng dẫn xem đó là sơn ta hay chất liệu khác. Câu hỏi này được hoan nghênh chứ không bị coi là bắt bẻ.
Hỏi AI về sơn mài: được việc gì, sai ở đâu
Giải thích thuật ngữ. AI trả lời khá tốt những câu như "sơn cánh gián là gì", "vì sao sơn ta cần buồng ẩm", "vóc sơn mài làm thế nào". Đây là kiến thức phổ biến, có nhiều nguồn viết giống nhau nên AI ít sai. Bạn có thể yêu cầu: "Giải thích cho người mới về các lớp trong một bức tranh sơn mài truyền thống, theo thứ tự từ tấm nền lên mặt tranh, mỗi lớp hai câu."
Lập câu hỏi để đi xem tranh. Trước khi đến bảo tàng hay xưởng, nhờ AI soạn mười câu hỏi nên hỏi người làm nghề. Ví dụ: "Sắp đến thăm một xưởng sơn mài, hãy gợi ý mười câu hỏi giúp hiểu quy trình và phân biệt chất liệu, tránh câu hỏi về giá." Câu hỏi hay giúp cuộc trò chuyện với nghệ nhân sâu hơn nhiều.
Chỗ AI hay sai: tên tác phẩm và năm. Khi hỏi "kể các bức sơn mài nổi tiếng của hoạ sĩ X", AI rất dễ trộn tên tranh của người này sang người khác, gán năm sai hoặc bịa ra tác phẩm không tồn tại. Mọi tên tranh, năm sáng tác, nơi lưu giữ do AI đưa ra phải kiểm lại ở trang của bảo tàng, sách nghiên cứu hoặc catalogue triển lãm.
Chỗ AI hay sai: chuyện kể. AI thích kể giai thoại hấp dẫn về hoạ sĩ và nguồn gốc kỹ thuật. Nhiều câu chuyện như vậy không có nguồn. Nếu một chi tiết nghe quá hay mà AI không chỉ được nguồn cụ thể, hãy coi như chưa biết.
Mua hoặc giữ tranh sơn mài trong nhà: vài lưu ý thực tế
Bài không bàn giá tranh. Những lưu ý dưới đây giúp bạn giữ tranh lâu và hỏi đúng khi mua, dù là tranh của hoạ sĩ hay đồ của làng nghề.
- Hỏi rõ chất liệu: sơn ta hay sơn công nghiệp, vóc gỗ hay ván ép, có phủ lớp bóng gì không. Xin ghi vào giấy kèm tranh.
- Tránh treo nơi nắng chiếu thẳng hoặc sát điều hoà thổi trực tiếp; thay đổi nhiệt độ, độ ẩm đột ngột là nguyên nhân hay gặp khiến vóc nứt.
- Lau bằng khăn mềm, khô hoặc hơi ẩm; không dùng cồn, nước lau kính hay hoá chất tẩy rửa.
- Tranh nứt, bong mảng vỏ trứng thì mang về xưởng sơn mài hoặc người phục chế, đừng tự dán bằng keo dán thông thường.
- Với tranh có giá trị nghệ thuật hoặc có chữ ký hoạ sĩ, giữ lại mọi giấy tờ, ảnh chụp, thông tin nguồn gốc; không tự sửa, không tự đánh bóng lại.
- Khi chụp ảnh tranh để lưu hồ sơ, chụp thẳng góc, ánh sáng dịu từ hai bên để giảm loá ở vùng vàng bạc.
Nếu bạn muốn học vẽ sơn mài, nên học ở xưởng hoặc lớp có người hướng dẫn trực tiếp về an toàn chất liệu. Sơn ta có thể gây ngứa, sưng da mà dân trong nghề gọi là "sơn ăn"; mức độ khác nhau tuỳ cơ địa. Đeo găng, mặc áo dài tay và hỏi người hướng dẫn cách xử lý khi bị dính sơn trước buổi học đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Tranh sơn mài và tranh sơn dầu khác nhau thế nào?
Sơn dầu là màu trộn dầu, vẽ lên toan vải và nhìn trên bề mặt. Sơn mài dùng nhựa cây sơn trên tấm vóc gỗ, vẽ nhiều lớp rồi phủ kín và mài xuống bằng nước cho lớp dưới hiện ra. Cách làm khác nhau nên độ sâu, độ bóng và bảng màu cũng khác hẳn.
Vì sao tranh sơn mài phải mài?
Mài là bước làm cho các lớp màu, vỏ trứng, vàng bạc nằm dưới lớp sơn phủ hiện ra với độ sâu khác nhau. Mài nông hay sâu ở từng vùng là quyết định của hoạ sĩ. Nếu không mài, mặt tranh chỉ là lớp sơn phủ phẳng, không có hiệu quả nhiều tầng đặc trưng.
Làm sao biết tranh dùng sơn ta hay sơn công nghiệp?
Bằng mắt thường rất khó phân biệt chắc chắn, kể cả với người xem lâu năm. Cách đáng tin nhất là hỏi người làm hoặc người bán, đề nghị ghi rõ chất liệu trên giấy kèm tranh. Với tranh giá trị cao, có thể nhờ người làm nghề sơn mài có uy tín xem giúp.
Có nên dùng AI để tìm hiểu về sơn mài không?
Nên, cho phần thuật ngữ, quy trình chung và để soạn câu hỏi trước khi đi xem tranh. Nhưng tên tác phẩm, năm sáng tác, nơi lưu giữ và các câu chuyện về hoạ sĩ do AI đưa ra phải kiểm lại ở nguồn của bảo tàng hoặc sách nghiên cứu, vì AI hay nhầm lẫn và bịa chi tiết.
Người mới có tự học vẽ sơn mài ở nhà được không?
Không nên tự học với sơn ta ở nhà khi chưa có người hướng dẫn, vì nhựa sơn có thể gây dị ứng da và cần buồng ủ ẩm, kỹ thuật mài khá khó. Nên bắt đầu bằng lớp ngắn ở xưởng hoặc trường có người làm nghề hướng dẫn trực tiếp về chất liệu và an toàn.
Tranh sơn mài treo trong nhà cần bảo quản thế nào?
Treo nơi không có nắng chiếu thẳng, tránh luồng gió điều hoà thổi trực tiếp và nơi độ ẩm thay đổi đột ngột. Lau bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm, không dùng hoá chất. Tranh nứt hay bong mảng thì nhờ xưởng sơn mài hoặc người phục chế xử lý, đừng tự dán.