Trên khuôn mặt người trưởng thành nhìn thẳng, đôi mắt nằm ở khoảng giữa chiều cao từ đỉnh đầu tới cằm, chứ không nằm ở phần trên như hầu hết người mới vẽ. Từ mốc này, phần còn lại được chia theo vài quan hệ dễ nhớ: chân tóc, lông mày, chân mũi, cằm chia mặt thành ba phần gần bằng nhau; khoảng cách giữa hai mắt xấp xỉ một con mắt; tai nằm trong khoảng từ lông mày tới chân mũi.
Bài này trình bày các tỉ lệ đó, cách dựng đầu bằng khối để vẽ được cả khi mặt nghiêng hay cúi, cách nhìn mắt mũi miệng như khối chứ không như ký hiệu, chuyện vẽ chân dung từ người thật hay từ ảnh, và cách dùng AI kiểm tỉ lệ mà không để nó vẽ thay. Nếu chưa vẽ vững khối và sáng tối, nên ôn hai phần đó trong mục này trước.
Hiểu lầm phổ biến: mắt nằm ở nửa trên của đầu
Nhờ ai đó vẽ một khuôn mặt từ trí nhớ, gần như chắc bạn sẽ thấy đôi mắt nằm ở khoảng một phần ba từ trên xuống, trán thấp tè, phần dưới mặt kéo dài. Lý do khá dễ hiểu: chúng ta nhìn mặt người qua các đặc điểm — mắt, mũi, miệng — và bỏ qua vùng trán, đỉnh đầu bị tóc che. Não dồn sự chú ý vào chỗ có nhiều thông tin, nên khi vẽ, những chỗ đó được dành nhiều diện tích.
Thực tế, phần sọ phía trên mắt lớn hơn ta tưởng nhiều. Đo trên chính bạn bằng cách đặt một ngón tay ở đỉnh đầu, ngón khác ở cằm trước gương rồi tìm điểm giữa; điểm đó rơi vào khoảng hàng mắt. Với tóc dày hay kiểu tóc cao, đỉnh tóc còn cao hơn đỉnh sọ, càng khiến mắt có vẻ thấp.
Hiểu lầm thứ hai là vẽ đầu như một hình bầu dục phẳng nhìn thẳng. Đầu là một khối có chiều sâu, nhìn nghiêng thì dài từ trán ra sau gáy gần bằng chiều cao từ đỉnh tới cằm. Người mới vẽ mặt nghiêng hay cắt mất phần sau đầu, khiến nhân vật như bị cụt gáy.
Hai hiểu lầm này đều là ví dụ của vẽ theo biểu tượng thay vì vẽ theo quan sát. Cách sửa không phải học thuộc bảng tỉ lệ rồi áp máy móc, mà là dùng bảng như công cụ kiểm: vẽ theo mắt nhìn, rồi đo xem mình có đang mắc lại thói quen cũ không.
Tỉ lệ khuôn mặt nhìn thẳng: các mốc cần nhớ
Bảng dưới là các quan hệ xấp xỉ cho người trưởng thành, mặt nhìn thẳng. Mỗi người mỗi khác, đặc biệt ở độ dài mũi, độ rộng hàm và vị trí tai; chính sự khác đó làm nên nét riêng của chân dung.
| Mốc | Quan hệ xấp xỉ | Cách kiểm nhanh |
|---|---|---|
| Hàng mắt | Khoảng giữa đỉnh đầu và cằm | Đo từ đỉnh đầu tới mắt và từ mắt tới cằm, hai đoạn gần bằng nhau |
| Ba phần mặt | Chân tóc tới lông mày, lông mày tới chân mũi, chân mũi tới cằm gần bằng nhau | So ba đoạn bằng que đo |
| Khoảng cách hai mắt | Khoảng một chiều rộng mắt | Bề ngang mặt ở hàng mắt chứa được chừng năm con mắt |
| Cánh mũi | Rộng xấp xỉ khoảng cách hai khoé mắt trong | Kẻ hai đường dọc từ khoé mắt trong xuống |
| Khoé miệng | Thẳng hàng xấp xỉ với con ngươi khi nhìn thẳng | Kẻ đường dọc từ giữa con ngươi xuống |
| Đường giữa hai môi | Khoảng một phần ba từ chân mũi xuống cằm | Chia đoạn chân mũi tới cằm làm ba |
| Tai | Từ ngang lông mày tới ngang chân mũi | Nhìn nghiêng, tai nằm sau đường giữa đầu |
Trẻ em có tỉ lệ khác rõ: trán và hộp sọ lớn hơn, mắt nằm dưới điểm giữa, phần mặt dưới nhỏ. Vẽ trẻ bằng tỉ lệ người lớn sẽ khiến bé trông già. Người cao tuổi thì phần dưới mặt có thể ngắn lại do răng và xương hàm thay đổi.
Dựng đầu bằng khối cầu: cách tiếp cận theo Loomis
Andrew Loomis, hoạ sĩ minh hoạ người Mỹ giữa thế kỷ XX, phổ biến một cách dựng đầu bắt đầu từ khối cầu mà đến nay nhiều giáo trình vẫn dùng dưới các biến thể. Phiên bản giản lược cho người mới:
- Vẽ một hình tròn cho phần sọ. Đây là khối cầu, không phải cái đĩa.
- Cắt bớt hai bên khối cầu thành hai mặt phẳng hình tròn nhỏ hơn, vì đầu người hẹp ở hai thái dương. Mặt cắt bên phía bạn nhìn thấy sẽ là một elip.
- Kẻ đường giữa mặt chạy dọc quanh khối cầu và đường lông mày chạy ngang quanh khối. Hai đường này cong theo hướng mặt đang quay.
- Từ đường lông mày đo xuống một đoạn để có chân mũi, đo tiếp một đoạn bằng thế để có cằm, kéo dài đường giữa mặt xuống.
- Nối từ hai bên khối cầu xuống cằm để có đường hàm. Tai đặt ở rìa mặt cắt bên, từ đường lông mày tới chân mũi.
- Đặt hàng mắt ở giữa đường lông mày và chân mũi hơi lệch lên, rồi mới đặt mắt, mũi, miệng theo bảng tỉ lệ.
- Chỉ khi khung đã đúng mới vẽ chi tiết và đánh bóng.
Lợi thế của cách này là bạn xoay được đầu theo mọi hướng: chỉ cần xoay khối cầu và mặt cắt bên, các đường chia sẽ tự cong theo. Có nhiều phương pháp dựng đầu khác, như phương pháp chia mặt phẳng, và không phương pháp nào là đúng duy nhất; chọn cái giúp bạn nhìn ra khối nhanh nhất.
Đầu nghiêng, ngửa, cúi: các đường chia uốn theo khối
Khi mặt quay ba phần tư, đường giữa mặt không còn nằm giữa hình đầu mà dịch về phía mặt quay đi, đồng thời uốn cong theo khối. Con mắt phía xa bị thu hẹp lại, có khi bị sống mũi che một phần. Phần má phía xa gần như biến mất sau đường gò má. Người mới thường vẽ hai mắt to bằng nhau và đặt đối xứng, khiến mặt như bị dán lên một quả bóng đang quay.
Khi mặt cúi xuống, ta nhìn thấy nhiều đỉnh đầu hơn, đường lông mày và hàng mắt cong xuống như nụ cười, mũi che bớt miệng, cằm ẩn gần sau. Khi mặt ngửa lên, các đường cong ngược lại như mặt buồn, ta thấy mặt dưới cằm, lỗ mũi, và trán bị rút ngắn. Ghi nhớ hai hình ảnh "cười khi cúi, buồn khi ngửa" của các đường chia giúp bạn kiểm nhanh.
Bài tập gợi ý: vẽ một trang hai mươi khối đầu nhỏ chỉ có khối cầu, mặt cắt bên và đường chia, mỗi cái quay một hướng khác nhau. Không vẽ mắt mũi gì. Mục tiêu là tay quen xoay khối, đường chia tự cong đúng. Có thể dùng quả cam, vẽ đường dọc và đường ngang lên vỏ bằng bút dạ, xoay quả cam dưới đèn để quan sát.
Đầu cũng không bao giờ thẳng tuyệt đối trên cổ. Ngay cả khi người mẫu ngồi ngay ngắn, đầu thường hơi nghiêng một bên hoặc chúi ra trước. Bắt được độ nghiêng nhỏ đó làm chân dung có hồn hơn mọi chi tiết lông mi tỉ mỉ.
Mắt, mũi, miệng là khối chứ không phải ký hiệu
Mắt là quả cầu nằm trong hốc. Mi trên và mi dưới bọc quanh nhãn cầu nên chúng cong theo khối cầu, mi trên dày và đổ bóng xuống lòng trắng. Lòng trắng không bao giờ trắng bằng giấy; nó luôn có bóng ở phía trên và hai góc.
Mũi là khối nêm. Sống mũi là mặt hướng lên trên, hai bên là hai mặt nghiêng, phía dưới là mặt đáy có lỗ mũi. Đừng vẽ mũi bằng hai lỗ và một đường cong; dựng khối nêm, để sáng tối tự định hình mũi.
Miệng nằm trên khối trụ. Răng và hàm tạo một khối cong như nửa hình trụ, môi nằm trên đó. Vì vậy khoé miệng lùi ra sau, nhất là khi mặt quay ba phần tư. Môi trên thường tối hơn môi dưới vì hướng xuống, môi dưới hứng sáng.
Tai có chiều dày. Tai không dán phẳng lên đầu mà chìa ra một góc, nhìn từ trước thấy mỏng, nhìn nghiêng thấy rõ các vành. Vị trí tai sau đường giữa đầu là lỗi hay sai khi vẽ mặt nghiêng.
Lông mày theo xương. Lông mày nằm trên gờ xương lông mày, chỗ trán chuyển sang hốc mắt. Vẽ được gờ xương bằng sáng tối thì lông mày chỉ cần vài nét nhẹ.
Vẽ chân dung từ người thật, từ ảnh và tự hoạ
Vẽ người thật ngồi trước mặt khó nhất nhưng học được nhiều nhất: bạn thấy khối thật dưới ánh sáng thật, và phải đo, phải chọn. Nhờ người thân ngồi đọc sách hai mươi phút dưới một ngọn đèn chiếu chéo là đủ cho một bài tập. Nói trước với họ là bài tập, không hứa giống, để cả hai đều thoải mái.
Vẽ từ ảnh tiện hơn nhưng có bẫy. Ảnh chụp gần bằng điện thoại phóng to mũi và thu nhỏ tai do ống kính góc rộng; ảnh có đèn flash làm mặt phẳng, mất khối. Nếu vẽ từ ảnh, chọn ảnh chụp từ khoảng cách vài bước, ánh sáng một bên, mặt không bị làm mịn bởi bộ lọc. Chân dung người khác chụp, nhất là ảnh người nổi tiếng hay ảnh trên mạng, thì chỉ nên dùng cho tập riêng, không đăng hay bán.
Tự hoạ qua gương là lựa chọn được nhiều lớp vẽ khuyến khích: người mẫu luôn sẵn, không ngại bị vẽ xấu, và bạn biết rõ khuôn mặt mình. Đặt gương ở vị trí cố định, giữ đầu ở cùng một chỗ mỗi khi nhìn lên. Lưu ý gương đảo trái phải; nếu so với ảnh chụp, đừng ngạc nhiên khi thấy lệch.
Dù vẽ từ nguồn nào, đừng đặt mục tiêu "giống" ngay. Giống là kết quả của tỉ lệ đúng, khối đúng, sáng tối đúng cộng lại. Theo đuổi giống bằng cách tô từng nét mắt mũi thường cho ra chân dung vừa không giống vừa cứng. Theo đuổi khối và tỉ lệ, sự giống sẽ đến dần.
Dùng AI kiểm tỉ lệ khuôn mặt mà không để nó vẽ hộ
Khuôn mặt là đề tài người học dễ bị cám dỗ dùng AI làm thay nhất. Một số cách dùng có ích và một số cách nên tránh:
- Gửi ảnh bài vẽ cùng ảnh mẫu, yêu cầu so tỉ lệ cụ thể: "So bài vẽ với ảnh mẫu, chỉ ra những chỗ lệch về vị trí hàng mắt, độ dài mũi, khoảng cách mũi tới miệng, vị trí tai. Nêu lệch lên hay xuống, không chấm điểm."
- Nhờ giải thích vì sao mặt ba phần tư của bạn trông phẳng, kèm vài hướng sửa, rồi tự thử từng hướng trên giấy nháp.
- Che bớt danh tính: nếu ảnh mẫu là người thân, cắt sát khuôn mặt, bỏ nền nhà, bỏ những thứ nhận diện được như đồng phục nơi làm việc. Hỏi ý họ trước khi gửi ảnh lên bất kỳ dịch vụ nào.
- Tránh ứng dụng biến ảnh thành tranh chì rồi đồ lại: kết quả nhìn như tranh nhưng bạn không tập được việc dựng khối, và ảnh đã qua xử lý thường có tỉ lệ bị "làm đẹp" theo một chuẩn chung.
- Tránh ảnh chân dung do AI tạo làm mẫu: khuôn mặt máy sinh thường đối xứng bất thường, da mịn mất khối, tai và chân tóc mờ nhoè — đúng những chỗ người học cần nhìn rõ.
- Cẩn thận với lời khen: nếu bạn viết "đây là chân dung mẹ, mất ba tuần", chatbot có xu hướng nhẹ tay. Mô tả trung tính và hỏi lỗi cụ thể để nhận phản hồi có ích.
Lời nhận xét nào về tỉ lệ cũng có thể kiểm bằng que đo trên ảnh in. Coi AI là người chỉ chỗ để nhìn lại, còn quyết định sửa thế nào là của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Nên bắt đầu vẽ khuôn mặt nhìn thẳng hay nhìn nghiêng?
Nhiều người thấy mặt nghiêng hoàn toàn dễ hơn vì đường viền rõ và chỉ có một mắt. Mặt nhìn thẳng dễ đo nhưng khó tạo khối. Mặt ba phần tư khó nhất mà cũng hay gặp nhất. Thứ tự hợp lý là nghiêng, thẳng, rồi ba phần tư.
Vì sao chân dung mình vẽ không giống dù tỉ lệ đúng?
Giống phụ thuộc vào những khác biệt nhỏ so với tỉ lệ chung: mũi dài hơn một chút, mắt xa nhau hơn, hàm vuông hơn. Khi chỉ áp bảng tỉ lệ, bạn vẽ ra khuôn mặt trung bình. Hãy đo người mẫu thật để tìm chỗ họ khác chuẩn, rồi giữ đúng chỗ khác đó.
Mắt nên vẽ bằng nét viền đậm hay bằng mảng sáng tối?
Nét viền đậm quanh mắt làm mắt trông như kẻ mắt trang điểm, cứng và phẳng. Mắt thật được định hình chủ yếu bằng bóng của mi trên, bóng trong hốc mắt và điểm sáng trên con ngươi. Dùng nét nhẹ để định vị, rồi để mảng sáng tối làm phần việc chính.
Có nên vẽ chân dung người nổi tiếng để tập không?
Tập riêng từ ảnh người nổi tiếng là cách phổ biến vì có nhiều ảnh nhiều góc. Nhưng ảnh đó có tác giả và người trong ảnh có quyền đối với hình ảnh của mình, nên không đem bài vẽ đi bán hay dùng quảng cáo. Mục bản quyền tác phẩm của trang có bàn kỹ hơn về chuyện này.
Tự hoạ qua gương có bị ngược hình không?
Có, gương đảo trái phải nên bức tự hoạ sẽ là hình ảnh bạn quen thấy trong gương, không phải hình người khác thấy. Điều này không ảnh hưởng đến việc học tỉ lệ và khối. Nếu muốn đúng chiều, có thể dùng hai gương đặt góc hoặc vẽ từ ảnh tự chụp.
Mất bao lâu để vẽ được một chân dung chì cơ bản?
Với người đã vững khối và sáng tối, một chân dung chì từ người mẫu thật có thể làm trong khoảng một đến hai giờ ở mức tập. Người mới thường cần vài chục bài đầu và khung trước khi bắt đầu thấy bài có khối và có nét riêng của người mẫu.