Phong cảnh là thể loại dễ bắt đầu nhất trong vẽ số mà cũng dạy nhiều nhất: không có khuôn mặt nào phải giống, nhưng mọi bài học về sắc độ, màu, ánh sáng và không gian đều hiện ra rõ ràng. Một cánh đồng lúa chiều, một con hẻm buổi sáng, một dãy núi trong sương là đủ để bạn thấy mình hiểu hay chưa hiểu ánh sáng.
Bài này dành cho người đã quen dụng cụ vẽ số, muốn vẽ phong cảnh từ ảnh tự chụp hoặc vẽ ngay tại chỗ. Trọng tâm là cách dựng không gian xa gần, cách ánh sáng thay đổi theo giờ và thời tiết ở Việt Nam, cách vẽ cây, nước, mái nhà mà không sa vào từng chiếc lá, và một quy trình phác màu nhanh. Phần cuối bàn chuyện ảnh tham khảo và AI.
Chia cảnh thành ba lớp gần, giữa, xa
Hầu hết phong cảnh đọc được rõ ràng nhờ được chia thành ba lớp không gian. Đặt mỗi lớp trên một nhóm lớp riêng trong tệp vẽ để chỉnh độc lập.
| Lớp | Đặc điểm | Cách vẽ | Ví dụ cảnh |
|---|---|---|---|
| Tiền cảnh | Gần nhất, tối hoặc tương phản mạnh nhất, chi tiết rõ | Nét và mảng đậm, có thể để hơi nhoè nếu không phải trọng tâm | Bờ ruộng, cành cây che góc khung, mép mái hiên |
| Trung cảnh | Thường chứa trọng tâm, chi tiết vừa | Đầu tư nhiều nhất về hình và ánh sáng | Ngôi nhà, con thuyền, người đi xe đạp |
| Hậu cảnh | Xa nhất, nhạt, ngả màu trời, ít chi tiết | Mảng lớn mềm, gần như không có nét | Dãy núi, hàng cây xa, đường chân trời |
Người mới thường vẽ cả ba lớp với cùng độ tương phản và chi tiết, nên cảnh trông như một tấm phông phẳng. Chỉ cần làm hậu cảnh nhạt và ít chi tiết hơn, cảnh lập tức có chiều sâu. Một bài tập hữu ích: vẽ cùng một cảnh chỉ bằng ba sắc xám, mỗi lớp một sắc, để thấy không gian có thể được dựng chỉ bằng sắc độ.
Phối cảnh khí quyển: vì sao núi xa ngả xanh
Giữa mắt người xem và một ngọn núi xa là hàng cây số không khí có hơi nước và bụi. Lớp không khí đó tán xạ ánh sáng, khiến vật ở xa nhạt đi, ngả về màu của bầu trời, giảm tương phản và mất chi tiết. Hoạ sĩ gọi hiện tượng này là phối cảnh khí quyển. Ở miền Bắc mùa đông hay buổi sáng có sương ở vùng núi, hiệu ứng càng rõ: các lớp núi xếp chồng như những tấm giấy can nhạt dần.
Trong vẽ số, có một cách làm rất tiện. Vẽ hậu cảnh bằng màu thật của vật, sau đó phủ một lớp bên trên bằng màu trời với độ mờ vừa phải, cắt theo lớp hậu cảnh. Lớp càng xa, độ mờ của lớp phủ càng cao. Cách này giúp bạn điều chỉnh độ xa của từng lớp chỉ bằng một thanh trượt, thay vì tô lại.
Lưu ý là màu không khí không phải lúc nào cũng xanh. Lúc hoàng hôn, núi xa có thể ngả tím hồng hoặc cam. Trong ngày bụi mù hay khói đốt đồng, cảnh xa ngả vàng xám. Quan sát màu trời thật lúc đó là chìa khoá. Ngoài ra, các vật ở xa không chỉ nhạt hơn mà còn mất dần những điểm tối nhất: bóng của căn nhà xa không bao giờ tối bằng bóng của căn nhà gần.
Ánh sáng theo giờ và thời tiết
Cùng một cảnh, mỗi giờ trong ngày cho một bức tranh khác. Bảng dưới gợi ý đặc điểm ánh sáng thường gặp; đây là quan sát chung, nên đối chiếu với ảnh hoặc cảnh thật bạn đang vẽ.
| Thời điểm | Ánh sáng | Bóng | Gợi ý khi vẽ |
|---|---|---|---|
| Sáng sớm | Thấp, dịu, hơi vàng hoặc hồng | Dài, mềm, ngả lạnh | Hợp cảnh sương, chợ sớm, mặt nước phẳng |
| Giữa trưa nắng gắt | Từ trên cao, trắng gắt | Ngắn, đậm, sắc mép, nằm ngay dưới vật | Tương phản mạnh, màu bị bạc ở vùng sáng, bóng dưới tán cây rất tối |
| Chiều muộn | Thấp, vàng cam ấm | Dài, ngả tím hoặc lam | Mặt sáng ấm, mặt tối lạnh, hợp cảnh đồng lúa, phố cũ |
| Trời âm u, mưa | Tản đều, không có hướng rõ | Gần như không có bóng đổ | Dùng sắc độ và màu để tách vật, mặt đường ướt phản chiếu |
| Tối có đèn | Nhiều nguồn nhỏ, màu khác nhau | Nhiều hướng, đậm gần đèn | Chọn một nguồn chính, giữ phần lớn tranh ở vùng tối |
Một bài tập kinh điển, dù vẽ tay hay vẽ số: vẽ cùng một góc phố ba lần ở ba thời điểm. Có thể chụp ảnh tham khảo từ cùng một chỗ đứng vào sáng, trưa, chiều, rồi vẽ ba bức nhỏ. Bạn sẽ học về ánh sáng nhanh hơn đọc nhiều trang lý thuyết.
Bố cục phong cảnh: đường chân trời, đường dẫn và trọng tâm
Vị trí đường chân trời quyết định bức tranh nói về trời hay về đất. Đặt thấp, khoảng một phần ba từ dưới lên, bầu trời chiếm phần lớn khung, hợp với cảnh mây chiều hay trời giông. Đặt cao, đất chiếm phần lớn, hợp với cánh đồng, con đường, mặt hồ có nhiều phản chiếu. Đặt đúng giữa khung thường làm bức tranh chia đôi cứng nhắc, trừ khi bạn cố ý muốn sự đối xứng như cảnh mặt hồ lặng phản chiếu núi.
Đường dẫn là những đường trong cảnh kéo mắt người xem về trọng tâm: bờ ruộng, con kênh, hàng cột điện, mép con hẻm. Người mới hay để đường dẫn chạy thẳng ra khỏi khung hoặc đâm vào góc tranh, mắt người xem theo đó trượt ra ngoài. Uốn đường dẫn về phía trọng tâm, hoặc chặn nó lại bằng một vật ở tiền cảnh.
Trọng tâm là chỗ bạn muốn người xem dừng lại lâu nhất: một ngôi nhà có đèn, một con thuyền, một người đang đi. Đặt trọng tâm lệch khỏi chính giữa, dành cho nó độ tương phản sáng tối mạnh nhất và chi tiết sắc nét nhất. Mọi vùng khác, kể cả những chỗ bạn rất thích vẽ, nên lùi lại một bậc. Phong cảnh có hai trọng tâm cùng mạnh sẽ khiến mắt người xem chạy qua chạy lại mà không dừng ở đâu.
Vẽ cây, nước và mái nhà mà không vẽ từng chiếc lá
Cây là khối trước, lá là vân sau. Nheo mắt nhìn một cái cây, bạn thấy vài khối lớn có mặt sáng và mặt tối, không thấy từng lá. Vẽ các khối đó bằng mảng màu, rồi dùng cọ vân lá rải ở mép khối và vài chỗ chuyển sáng tối. Chừa vài lỗ nhỏ để trời lọt qua tán lá.
Nước phản chiếu những gì ở trên nó. Mặt nước lặng là tấm gương hơi tối: phản chiếu bầu trời và vật bên bờ, lật ngược, kém sáng hơn một chút. Mặt nước gợn thì phản chiếu bị kéo dài theo chiều dọc và vỡ thành vệt ngang. Đừng tô nước màu xanh dương chỉ vì "nước là màu xanh".
Mái nhà và tường cho biết hướng sáng. Mái ngói, mái tôn có mặt phẳng rõ, rất hợp để thể hiện ánh sáng. Giữ mặt hướng về nguồn sáng một sắc, mặt quay đi một sắc khác hẳn, ranh giới sắc nét.
Dây điện, biển hiệu, xe máy: chọn lọc. Phố Việt Nam có rất nhiều chi tiết. Vẽ hết là rối. Chọn vài thứ đặc trưng nhất, như một bó dây điện, một chiếc xe đạp dựng tường, và để phần còn lại thành mảng.
Phác màu phong cảnh trong 30 phút
Phác màu nhanh là bài tập tốt nhất để học phong cảnh. Đặt đồng hồ, vẽ trên canvas nhỏ, không phóng to.
- Phút 0 đến 3: chọn khung cảnh, xác định trọng tâm và đường chân trời. Đường chân trời không đặt đúng giữa khung.
- Phút 3 đến 8: chia cảnh thành ba lớp bằng ba sắc xám hoặc ba mảng màu lớn.
- Phút 8 đến 15: tô bầu trời trước, vì nó quyết định màu của mọi thứ khác. Rồi đặt màu hậu cảnh, trung cảnh, tiền cảnh.
- Phút 15 đến 25: mặt sáng, mặt tối, bóng đổ của các khối lớn theo một hướng sáng thống nhất.
- Phút 25 đến 30: vài điểm nhấn ở trọng tâm: một vệt sáng, một chi tiết sắc nét, một chấm màu tươi. Dừng lại đúng giờ.
Đừng cố hoàn thiện bản phác. Mục đích là luyện con mắt chọn mảng lớn và quyết định nhanh. Sau mười bản phác như vậy, chọn bản ưng nhất để vẽ thành tranh hoàn chỉnh.
Lưu tất cả bản phác vào một thư mục theo ngày, kèm ảnh tham khảo. Sau vài tháng xem lại cả loạt, bạn sẽ thấy rõ mình đã bớt sa vào chi tiết, chọn màu trời mạnh dạn hơn, và biết dừng đúng lúc. Đó là thước đo tiến bộ đáng tin hơn mọi lời khen hay số lượt thích.
Ảnh tham khảo, ký hoạ ngoài trời và AI
Tự chụp ảnh tham khảo vẫn là tốt nhất. Ảnh tự chụp cho bạn ánh sáng thật, quyền dùng rõ ràng, và kỷ niệm về nơi đã đến. Chụp nhiều góc, chụp cả lúc nheo mắt nhìn mảng lớn, ghi lại giờ chụp.
Tôn trọng người và nhà trong ảnh. Ảnh phố có thể chứa mặt người lạ, biển số xe, số nhà. Khi đăng tranh hay gửi ảnh cho công cụ AI, che hoặc bỏ những chi tiết đó; trong tranh, vẽ người ở mức dáng, không cần rõ mặt.
Nhờ AI mô tả ánh sáng, không nhờ vẽ cảnh. Câu lệnh mẫu: "Mô tả màu bầu trời, màu bóng và màu của mặt nước ở một cánh đồng lúa đồng bằng sông Cửu Long khoảng mười lăm phút sau khi mặt trời lặn, trời quang. Chia theo ba lớp gần, giữa, xa." Dùng câu trả lời để đối chiếu với quan sát của bạn.
Ảnh AI làm tham khảo: soi kỹ ánh sáng. Ảnh tạo bằng AI thường đẹp nhưng hay có ánh sáng vô lý: bóng đổ hai hướng, phản chiếu sai, núi xa đậm như núi gần. Học theo đó dễ học sai. Nếu dùng, kiểm từng chi tiết với hiểu biết về ánh sáng thật.
Vẽ tại chỗ khi có thể. Ngồi vẽ ngoài trời mười lăm phút dạy bạn nhiều hơn một giờ vẽ theo ảnh, vì mắt người thấy được dải sáng tối rộng hơn máy ảnh. Mang máy tính bảng, một chiếc ghế xếp và chọn chỗ có bóng râm.
Câu hỏi thường gặp
Người mới vẽ số nên bắt đầu với phong cảnh hay chân dung?
Phong cảnh thường dễ bắt đầu hơn vì không đòi giống một người cụ thể, sai tỉ lệ một chút vẫn đọc được. Phong cảnh lại dạy rất rõ về sắc độ, màu và ánh sáng, những thứ dùng được ngay khi chuyển sang vẽ chân dung sau này.
Vì sao phong cảnh mình vẽ trông phẳng, không có chiều sâu?
Thường vì tiền cảnh, trung cảnh và hậu cảnh có cùng độ tương phản và độ chi tiết. Làm hậu cảnh nhạt hơn, ngả màu trời, ít chi tiết hơn và giữ tương phản mạnh nhất cho phần gần hoặc trọng tâm, cảnh sẽ có chiều sâu.
Nên vẽ bầu trời trước hay sau?
Thường nên vẽ trước, vì màu và độ sáng của bầu trời quyết định ánh sáng phủ lên mọi vật bên dưới, kể cả màu núi xa và màu mặt nước. Vẽ trời sau cùng hay bị lệch tông với phần cảnh đã tô.
Có nên dùng ảnh phong cảnh do AI tạo làm mẫu không?
Có thể tham khảo ý tưởng bố cục hay bảng màu, nhưng cẩn thận vì ảnh AI hay có ánh sáng vô lý như bóng hai hướng hay phản chiếu sai. Ảnh tự chụp hoặc vẽ tại chỗ cho bạn ánh sáng thật và quyền dùng rõ ràng hơn.
Vẽ phong cảnh ngoài trời bằng máy tính bảng có khó không?
Khó nhất là màn hình bị chói nắng và pin. Chọn chỗ có bóng râm, tăng độ sáng màn hình vừa đủ, mang theo sạc dự phòng. Vẽ phác nhanh tại chỗ trong mười lăm đến ba mươi phút, chụp ảnh tham khảo để hoàn thiện ở nhà.
Ảnh phố tự chụp có người và biển số xe thì có dùng vẽ được không?
Dùng làm tham khảo thì được. Khi vẽ, người qua đường nên ở mức dáng, không cần rõ mặt, và bỏ biển số, số nhà. Khi gửi ảnh cho công cụ AI hay đăng ảnh gốc, che những chi tiết nhận diện đó trước.