Để đọc màu sắc trong tranh, bạn tách mỗi màu thành ba thuộc tính — sắc màu, độ sáng tối và độ tươi — rồi xem các màu đặt cạnh nhau tác động lên nhau thế nào. Phần lớn hiệu quả của màu trong hội hoạ không nằm ở từng màu riêng lẻ mà ở quan hệ: nóng cạnh lạnh, sáng cạnh tối, tươi cạnh xỉn. Nắm được ba thuộc tính và vài kiểu tương phản là đủ để bạn nói về màu một cách cụ thể thay vì chỉ "màu đẹp".
Bài này dành cho người xem tranh muốn hiểu vì sao một bức tranh "ấm", "lạnh", "chói" hay "trầm". Phần cuối bàn chuyện màu trong ảnh chụp và màn hình khác màu thật ra sao, và cách nhờ AI phân tích bảng màu mà không bị dẫn sai.
Ba thuộc tính của một màu
Sắc màu. Là tên gọi ta dùng hằng ngày: đỏ, cam, vàng, lục, lam, tím và các màu ở giữa. Trên vòng tuần hoàn màu, các sắc được xếp thành vòng tròn để thấy màu nào cạnh màu nào, màu nào đối diện màu nào.
Độ sáng tối, hay sắc độ. Một màu sáng đến đâu so với trắng và đen. Vàng chanh tự nhiên sáng hơn tím than. Nhiều hoạ sĩ và giáo viên cho rằng sắc độ quan trọng hơn sắc màu trong việc dựng hình: một bức tranh đúng sắc độ mà sai màu vẫn đọc được, đúng màu mà sai sắc độ thì phẳng và rối. Bạn có thể tự kiểm bằng cách nhìn ảnh đen trắng của tranh.
Độ tươi, hay độ bão hoà. Một màu tinh khiết, rực rỡ đến đâu, hay đã bị pha xám, pha màu đối diện cho trầm đi. Đỏ son là đỏ tươi; nâu đỏ của gạch cũ là đỏ đã giảm độ tươi. Tranh dùng toàn màu tươi dễ chói; tranh dùng toàn màu xỉn dễ buồn tẻ; cái hay thường nằm ở chỗ đặt một ít màu tươi giữa nhiều màu trầm.
Thử ngay khi đứng trước tranh. Chọn một mảng màu và tự trả lời ba câu: nó thuộc sắc nào, sáng hay tối so với xung quanh, tươi hay xỉn. Làm vậy với ba bốn mảng là bạn đã có một bản mô tả màu cụ thể hơn hầu hết bài giới thiệu tranh.
Nóng, lạnh và cảm giác chiều sâu
Màu nóng là nhóm đỏ, cam, vàng; màu lạnh là nhóm lam, lục lam, tím xanh. Đây là quy ước dựa trên liên tưởng với lửa, nắng, nước, bóng râm, nhưng nó có hiệu quả thị giác thật. Trong nhiều tranh, màu nóng có xu hướng tiến lên phía trước, màu lạnh lùi ra sau. Hoạ sĩ phong cảnh lợi dụng điều này: núi xa xanh nhạt và mờ, tiền cảnh ấm và rõ.
Hiện tượng núi xa ngả lam và nhạt đi là có thật ngoài tự nhiên, do không khí tán xạ ánh sáng. Leonardo da Vinci đã ghi chép về nó trong các sổ tay, và trong hội hoạ cách diễn tả này thường được gọi là phối cảnh không khí hay viễn cận không khí. Khi xem một bức phong cảnh, thử xem hoạ sĩ có dùng nó không, hay cố tình phá nó bằng một ngọn núi xa màu cam rực.
Nóng lạnh cũng là chuyện tương đối. Một màu đỏ tía đặt cạnh cam sẽ trông lạnh; cùng màu đó đặt cạnh lam lại trông nóng. Vì vậy nói "bức tranh dùng màu lạnh" chưa đủ; nên nói màu lạnh chiếm phần nào, và có mảng nóng nào đặt ở đâu để tạo đối trọng.
Các kiểu tương phản màu người xem hay gặp
Johannes Itten, giảng viên trường Bauhaus ở Đức, đã hệ thống hoá bảy kiểu tương phản màu và hệ thống này vẫn được dạy rộng rãi. Bảng dưới diễn giải chúng theo hướng người xem tranh.
| Kiểu tương phản | Nhận ra bằng cách nào | Hiệu quả thường thấy |
|---|---|---|
| Tương phản sắc màu | Nhiều sắc thuần khác nhau đặt cạnh nhau | Rộn ràng, vui, hay gặp ở tranh dân gian, tranh thiếu nhi |
| Tương phản sáng tối | Vùng rất sáng cạnh vùng rất tối | Kịch tính, tập trung mắt vào điểm sáng |
| Tương phản nóng lạnh | Mảng ấm đặt cạnh mảng lạnh | Tạo chiều sâu, ánh sáng có nhiệt độ |
| Tương phản bổ túc | Hai màu đối diện trên vòng màu, như đỏ và lục, cam và lam | Hai màu làm nhau rực lên |
| Tương phản đồng thời | Một màu trung tính trông như nhuốm màu đối diện của nền xung quanh | Màu "rung", khó nắm bắt |
| Tương phản độ tươi | Màu tươi đặt giữa màu xỉn | Màu tươi nổi bật như phát sáng |
| Tương phản diện tích | Một mảng rất nhỏ của một màu giữa diện tích lớn của màu khác | Mảng nhỏ thành điểm nhấn |
Khi viết về màu, gọi đúng tên kiểu tương phản giúp câu văn cụ thể hơn hẳn. Thay vì "màu sắc nổi bật", bạn nói "chiếc khăn đỏ nhỏ giữa cánh đồng lục xỉn tạo tương phản bổ túc và tương phản diện tích".
Vì sao một màu trông khác khi đổi màu bên cạnh
Nhà hoá học Pháp Michel Eugène Chevreul, khi làm việc ở xưởng dệt thảm Gobelins đầu thế kỷ 19, nhận thấy những lời phàn nàn về thuốc nhuộm "sai màu" thực ra thường không phải lỗi thuốc nhuộm mà do màu của các sợi đặt cạnh nhau làm đổi cảm nhận. Ông nghiên cứu và công bố về hiện tượng tương phản đồng thời, và các nghiên cứu ấy được nhiều hoạ sĩ thế kỷ 19, trong đó có Seurat và nhóm tân ấn tượng, quan tâm.
Hơn một thế kỷ sau, hoạ sĩ và nhà giáo Josef Albers dành cả một cuốn sách, Interaction of Color, để chỉ ra rằng màu là thứ "tương đối" nhất trong nghệ thuật: cùng một ô màu đặt trên hai nền khác nhau trông như hai màu khác hẳn. Bạn có thể tự kiểm bằng cách cắt hai mẩu giấy xám giống hệt, đặt một mẩu trên nền vàng, một mẩu trên nền tím.
Với người xem tranh, điều này có hai hệ quả. Thứ nhất, đừng cố gọi tên một màu khi tách nó khỏi bức tranh; màu chỉ có nghĩa trong quan hệ. Thứ hai, các bóng đổ trong tranh ấn tượng có màu tím, màu lam không phải vì hoạ sĩ "tưởng tượng": họ đang vẽ đúng cái mắt cảm nhận khi bóng nằm cạnh mảng nắng vàng.
Màu và cảm xúc: cái gì có cơ sở, cái gì là liên tưởng văn hoá
Các bài viết phổ thông hay lập bảng "đỏ là giận dữ, lam là buồn". Thực tế phức tạp hơn và nên đọc màu cẩn thận.
- Một số liên tưởng khá phổ biến, như màu tối, xỉn và lạnh gợi trầm lắng, màu sáng ấm gợi vui tươi. Nhưng mức độ và chiều hướng thay đổi theo văn hoá và theo người.
- Ý nghĩa biểu tượng của màu là chuyện văn hoá. Trắng gắn với tang lễ ở nhiều vùng châu Á nhưng gắn với lễ cưới ở phương Tây; đỏ ở Việt Nam gắn với Tết và may mắn. Đọc tranh của một nền văn hoá cần biết quy ước của nền văn hoá đó.
- Giai đoạn màu của hoạ sĩ là ví dụ dễ nhớ. Picasso có "thời kỳ xanh" đầu thế kỷ 20, tranh gần như toàn sắc lam, vẽ người nghèo, người già, người mù, gắn với giai đoạn khó khăn trong đời ông. Ở đây màu và chủ đề cùng tạo cảm xúc, không riêng màu.
- Sơn mài Việt Nam có bảng màu riêng từ chất liệu: đen, son đỏ, vàng, bạc, nâu cánh gián, trắng vỏ trứng. Cảm giác sâu và ấm của sơn mài đến từ các lớp sơn trong và phản chiếu, không chỉ từ sắc màu.
- Khi viết về cảm xúc của màu, nói là "gợi cho mình" hoặc "trong bối cảnh này", thay vì phán như quy luật.
Cách đọc an toàn là bắt đầu từ quan sát, như tỉ lệ nóng lạnh, độ tươi, tương phản, rồi mới đến cảm xúc, và luôn để ngỏ khả năng người khác cảm khác.
Màu hôm nay có phải màu hoạ sĩ đã vẽ
Một điều người xem ít nghĩ tới: màu trên bức tranh trước mặt bạn có thể đã khác lúc hoạ sĩ vừa vẽ xong. Lớp vecni phủ trên nhiều tranh sơn dầu cũ ngả vàng theo thời gian, làm cả bức tranh ấm và tối đi. Khi các nhà bảo quản làm sạch lớp vecni ấy, công chúng đôi khi ngạc nhiên vì màu thật tươi và lạnh hơn hẳn điều họ quen nhìn.
Một số chất màu cũng phai hoặc đổi màu dưới ánh sáng và độ ẩm. Trong hội hoạ, người ta phân biệt màu bền sáng với màu kém bền; các tranh dùng nhiều màu kém bền có thể nhạt đi ở một số mảng trong khi mảng khác giữ nguyên, làm thay đổi cả cân bằng màu ban đầu. Giấy, lụa và màu nước nhạy sáng hơn tranh sơn dầu, nên các bảo tàng thường trưng chúng dưới ánh sáng yếu và luân phiên cất vào kho cho tranh nghỉ.
Với người xem, điều này có hai ý nghĩa thực tế. Khi đọc màu một bức tranh cũ, nên dè dặt với những kết luận kiểu "hoạ sĩ chủ ý dùng tông vàng ấm", vì một phần tông đó có thể do thời gian. Và khi thấy phòng tranh lụa hay tranh giấy hơi tối, đó là chủ ý bảo vệ tác phẩm chứ không phải bảo tàng tiết kiệm điện; đứng lâu một chút cho mắt quen với ánh sáng yếu là màu sẽ hiện ra.
Đọc bảng màu với AI mà không bị sai lệch
Ảnh chụp tranh là nguồn màu không đáng tin: máy ảnh tự cân bằng trắng, đèn phòng trưng bày ngả vàng, màn hình mỗi máy hiển thị một kiểu. Một tấm ảnh tranh sơn dầu trên điện thoại có thể lệch màu đáng kể so với tranh thật. Vì vậy khi nhờ AI phân tích màu, đi theo các bước sau.
- Ưu tiên ảnh từ bộ sưu tập số chính thức của bảo tàng, thường được chụp với đèn và thẻ chuẩn màu.
- Nếu tự chụp, tắt đèn flash, chụp thẳng góc, tránh phản chiếu, và ghi chú điều kiện ánh sáng.
- Câu lệnh mẫu: "Phân tích bảng màu của bức tranh trong ảnh: các nhóm màu chính theo tỉ lệ ước lượng, chỗ tương phản nóng lạnh, chỗ tương phản độ tươi, và vùng sáng nhất, tối nhất. Lưu ý ảnh có thể lệch màu do đèn, hãy nói rõ chỗ nào bạn không chắc."
- Đối chiếu nhận xét của AI với tranh thật hoặc với ảnh chính thức. Nếu AI nói "tông lạnh chủ đạo" mà tranh thật ấm vì đèn vàng của ảnh tự chụp đã bị máy bù trừ, bạn sẽ thấy ngay.
- Dùng AI để luyện từ vựng màu, không để thay mắt: nhờ nó đặt câu hỏi kiểu "mảng nào có độ tươi cao nhất" rồi tự trả lời trước khi xem đáp án của nó.
Ảnh gửi đi chỉ nên chứa tác phẩm. Nếu tranh treo trong nhà riêng, cắt bỏ phần nhà cửa, đồ đạc và người thân trước khi gửi.
Câu hỏi thường gặp
Màu bổ túc là gì?
Là hai màu nằm đối diện nhau trên vòng tuần hoàn màu, như đỏ và lục, cam và lam, vàng và tím. Đặt cạnh nhau chúng làm nhau rực lên; pha vào nhau chúng làm nhau xỉn đi về phía xám nâu. Hoạ sĩ dùng cả hai tính chất này.
Vì sao tranh ngoài đời trông khác ảnh trên mạng?
Vì máy ảnh, đèn chụp, phần mềm xử lý và màn hình đều làm đổi màu. Ảnh còn làm mất bề mặt: độ bóng của sơn dầu, độ sâu của sơn mài, độ trong của lụa. Ảnh của bảo tàng chụp với thẻ chuẩn màu thường gần tranh thật hơn ảnh tự chụp.
Sắc độ và độ sáng có phải là một?
Trong tiếng Việt mỹ thuật, sắc độ thường được dùng để chỉ mức sáng tối của màu, tương ứng với khái niệm value trong tiếng Anh. Một số tài liệu dùng sắc độ theo nghĩa khác, nên khi đọc nên xem tác giả định nghĩa thế nào ở đầu sách.
Tranh đen trắng hay đơn sắc có gì để đọc về màu?
Có, chính là sắc độ. Tranh đơn sắc buộc người xem chú ý tới các bậc sáng tối, độ chuyển, tương phản. Nhiều tranh mực tàu, ký hoạ chì hay tranh khắc chỉ dùng một màu nhưng vẫn tạo được ánh sáng và chiều sâu rõ rệt.
Có nên tin bảng màu mà AI rút ra từ ảnh tranh không?
Chỉ tin ở mức gần đúng. AI đọc màu từ ảnh, nên ảnh lệch thì kết quả lệch theo. Nó cũng có thể gọi tên màu không thống nhất. Dùng kết quả để gợi ý quan sát, sau đó kiểm bằng mắt trước tranh thật hoặc ảnh chính thức.
Người mù màu có thưởng thức tranh được không?
Được. Người có rối loạn sắc giác vẫn cảm nhận tốt bố cục, sắc độ, đường nét và bề mặt, vốn là nửa lớn của một bức tranh. Một số người còn nhạy hơn với tương phản sáng tối. Phần khó là phân biệt một số cặp màu như đỏ và lục.