Sáng tối là cách thể hiện ánh sáng rơi lên vật bằng các mức đậm nhạt khác nhau; chính nó làm hình tròn thành quả cầu và hình vuông thành khối hộp trên giấy. Trong hình hoạ chì, người ta gọi mức đậm nhạt là độ sáng hay giá trị sắc độ. Một bài vẽ đúng sáng tối mà sai chút hình vẫn có sức sống; một bài hình đúng mà sáng tối lộn xộn thì trông dẹt và rối.
Bài này giải thích thang độ đậm nhạt, các vùng sáng tối xuất hiện trên mọi vật dưới một nguồn sáng, cách đặt đèn tại nhà để tập, phép nheo mắt để nhìn mảng lớn, các lỗi người mới hay mắc và cách dùng điện thoại cùng AI để kiểm sáng tối. Chuyện chọn chì mềm cứng và kỹ thuật gạch nét theo chất liệu nằm ở mục chất liệu của trang.
Vì sao người học vẽ cần sáng tối trước màu sắc
Mắt người nhạy với khác biệt sáng tối hơn khác biệt màu. Một bức ảnh chuyển sang đen trắng vẫn đọc được trọn vẹn hình khối, chiều sâu và không gian; một bức tranh mà mọi mảng có cùng độ sáng, dù màu khác nhau, sẽ nhoè thành một mặt phẳng. Nhiều hoạ sĩ nói rằng màu là phần được chú ý, nhưng độ sáng là phần làm việc.
Với người tự học, bắt đầu sáng tối bằng chì đen trắng có lợi thế thực tế: bạn chỉ phải xử lý một biến số. Không phải lo pha màu, nhiệt độ màu hay độ bão hoà; chỉ có câu hỏi chỗ này đậm hơn hay nhạt hơn chỗ kia. Khi đã quen nhìn độ sáng, việc chuyển sang màu dễ hơn nhiều, vì mỗi màu bạn pha đều được hỏi thêm câu ấy.
Sáng tối cũng là công cụ bố cục. Mắt người xem bị kéo về nơi có tương phản mạnh nhất, nơi trắng nhất gặp đậm nhất. Đặt điểm tương phản ấy ở đâu là quyết định chỗ người xem nhìn vào trước. Ngay trong những bài tĩnh vật ba món của người mới, ý thức này đã giúp bài có điểm nhấn thay vì mọi thứ cùng được nói to như nhau.
Điều cần nhớ: sáng tối trên giấy luôn là ước lệ. Giấy trắng không sáng được như bóng đèn, chì đậm nhất không tối được như hốc tối thật. Việc của người vẽ là nén dải sáng tối rộng ngoài đời vào dải hẹp trên giấy mà vẫn giữ đúng quan hệ hơn kém giữa các mảng.
Lập thang độ đậm nhạt chín bậc
Thang độ đậm nhạt là bài tập kinh điển và là thước đo bạn mang theo suốt quá trình vẽ. Làm một lần cẩn thận, giữ lại để so.
- Kẻ một dải chín ô vuông liền nhau, mỗi ô khoảng hai phân.
- Ô đầu để trắng giấy hoàn toàn. Ô cuối tô đậm nhất mà chì của bạn cho phép, nhiều lớp, lực đều.
- Tô ô ở giữa, ô thứ năm, sao cho nó nằm vừa giữa trắng và đen theo cảm nhận của bạn. Đây là ô khó nhất và là mốc quan trọng.
- Tô ô thứ ba nằm giữa trắng và ô giữa, ô thứ bảy nằm giữa ô giữa và đen.
- Lấp các ô còn lại để chín bậc chuyển đều nhau.
- Lùi xa, nheo mắt. Nếu hai ô cạnh nhau nhìn giống nhau, chỉnh lại. Nếu có một bước nhảy lớn bất thường, chỉnh lại.
- Đục một lỗ nhỏ giữa mỗi ô. Khi vẽ, giơ thang lên cạnh mẫu, nhìn qua lỗ để so một mảng ngoài đời với bậc tương ứng.
Biến thể hữu ích: làm một dải chuyển liền từ trắng đến đen không chia ô. Bài này tập tay chuyển độ mượt mà, kỹ năng cần khi đánh bóng khối tròn. Người mới thường chuyển giật cục ở khoảng giữa dải, nơi lực tay khó kiểm soát nhất.
Các vùng sáng tối trên một vật dưới một nguồn sáng
Đặt một quả trứng hoặc quả cam dưới một ngọn đèn chiếu chéo, bạn sẽ thấy các vùng dưới đây theo thứ tự từ phía hướng sáng sang phía khuất sáng. Tên gọi có thể khác nhau giữa các lớp, nhưng hiện tượng thì như nhau.
| Vùng | Ở đâu | Vẽ thế nào |
|---|---|---|
| Điểm sáng nhất | Chỗ bề mặt phản chiếu thẳng nguồn sáng về mắt, rõ trên vật bóng | Giữ trắng giấy hoặc lấy lại bằng tẩy, nhỏ và sắc |
| Vùng sáng | Phần bề mặt hướng về nguồn sáng | Nhạt, ít nét, giữ độ trong |
| Vùng chuyển | Nơi bề mặt bắt đầu quay khỏi nguồn sáng | Chuyển đều từ nhạt sang đậm, đây là nơi tạo cảm giác tròn |
| Bóng lõi | Dải tối nhất trên vật, ngay chỗ ánh sáng trực tiếp vừa hết | Đậm nhất trên thân vật, mép mềm phía sáng |
| Ánh phản quang | Sát mép phía khuất sáng, do ánh sáng dội từ mặt bàn | Sáng hơn bóng lõi một chút nhưng luôn tối hơn vùng sáng |
| Bóng đổ | Trên mặt bàn, phía ngược nguồn sáng | Đậm nhất sát chân vật, nhạt và mềm dần khi xa |
| Bóng tiếp xúc | Khe hẹp ngay chỗ vật chạm mặt bàn | Một vệt rất đậm, mảnh, giúp vật đứng vững |
Lỗi kinh điển là vẽ ánh phản quang quá sáng, sáng ngang vùng sáng, khiến vật như được chiếu từ hai phía và mất khối. Quy tắc dễ nhớ: mọi thứ trong vùng tối, kể cả phản quang, vẫn tối hơn mọi thứ trong vùng sáng.
Đặt ánh sáng tại nhà để tập
Một nguồn sáng chính. Tắt bớt đèn trần, dùng một đèn bàn chiếu chéo từ trên xuống, khoảng góc bốn mươi lăm độ. Nhiều nguồn sáng cùng lúc tạo nhiều bóng đổ chồng nhau, người mới khó đọc.
Nền tối hoặc trung tính. Đặt mẫu trên một tấm vải xám hoặc nâu, dựng một tấm bìa phía sau. Nền trắng phản sáng nhiều khiến bóng nhạt và phản quang quá mạnh.
Mẫu một màu trước, mẫu nhiều màu sau. Trứng gà, quả chanh, cốc sứ trắng là mẫu tốt vì màu đồng nhất. Mẫu nhiều màu, như quả xoài nửa xanh nửa vàng, đòi bạn tách độ sáng do màu với độ sáng do ánh sáng; để sang giai đoạn sau.
Giữ ánh sáng cố định cả buổi. Ánh sáng tự nhiên từ cửa sổ đẹp nhưng thay đổi theo giờ. Bài vẽ kéo dài hơn một giờ bên cửa sổ thường có bóng đổ bị vẽ theo hai hướng khác nhau. Đèn bàn ổn định hơn cho người tập.
Ánh sáng trên giấy vẽ. Giấy cũng cần đủ sáng và không bị bóng tay hay bóng đầu đổ lên. Người thuận tay phải nên để đèn chiếu giấy từ bên trái, và ngược lại.
Nheo mắt để nhìn mảng lớn
Khi nhìn bình thường, mắt bị thu hút bởi chi tiết: vết nứt trên vỏ trứng, hoa văn trên cốc, đường viền sắc. Nheo mắt lại làm hình mờ đi, chi tiết biến mất, và chỉ còn những mảng sáng tối lớn. Đó chính là thứ bạn cần đặt lên giấy trước.
Trình tự dùng nheo mắt trong một bài tĩnh vật: nheo nhìn mẫu, tìm hai nhóm — mọi thứ thuộc vùng sáng và mọi thứ thuộc vùng tối. Phủ một lớp chì đều cho toàn bộ vùng tối, kể cả bóng đổ, như một mảng phẳng. Bài lúc này giống bức ảnh hai tông, nhưng đã có khối. Sau đó mới chia nhỏ trong vùng tối, chia nhỏ trong vùng sáng, và cuối cùng là chi tiết.
Làm ngược lại — vẽ chi tiết từng góc cho thật đẹp rồi mới chuyển sang góc khác — là nguyên nhân của những bài "đẹp từng chỗ, rời rạc cả tổng thể". Mỗi góc được đánh bóng theo một tiêu chuẩn khác nhau vì người vẽ không so được với phần chưa vẽ.
Một mẹo đi kèm: mỗi khi định đậm thêm một chỗ, hỏi chỗ này so với chỗ đậm nhất trong bài thì sao. Nếu chưa xác định chỗ đậm nhất, xác định nó ngay, thường là bóng tiếp xúc hoặc bóng lõi của vật tối màu nhất. Có mốc đậm nhất và mốc sáng nhất, mọi mảng khác được đặt vào giữa theo quan hệ.
Lỗi sáng tối người mới hay mắc
Phần lớn các bài vẽ "trông dẹt" của người mới rơi vào một hoặc vài lỗi dưới đây. Đối chiếu bài của bạn với danh sách là cách tự sửa nhanh.
- Không dám đậm: cả bài chỉ dùng ba bậc giữa của thang, thiếu đen, thiếu trắng. Kết quả xám xịt, không có điểm nhấn.
- Viền đậm quanh vật: đường viền vẽ bằng nét đen đều tăm tắp, kể cả phía sáng. Ngoài đời, phía sáng của vật thường hoà vào nền, không có viền.
- Đánh bóng theo đường viền: tô một vòng tối đều quanh mép vật như hiệu ứng viền mờ, không theo hướng sáng.
- Bóng đổ sai hướng hoặc lơ lửng: bóng không dính chân vật, hoặc hướng bóng các vật không thống nhất.
- Phản quang quá sáng như đã nói ở trên.
- Xoa tay hay giấy để làm mịn khắp nơi: bài mịn nhưng bẩn, mất độ trong ở vùng sáng và mất độ sâu ở vùng tối.
- Quên nền: vật được đánh bóng kỹ nhưng nền để trắng trơn, khiến vật như bị cắt dán, không có không khí bao quanh.
Sửa từng lỗi một. Nếu bài nào cũng xám, buổi tới đặt mục tiêu duy nhất là có một mảng đen thật và một mảng trắng giấy thật trong bài, bất kể mọi thứ khác.
Dùng điện thoại và AI để kiểm sáng tối
Công cụ đơn giản nhất không cần AI: chụp mẫu và chụp bài vẽ, chuyển cả hai sang đen trắng bằng chức năng chỉnh ảnh có sẵn trong điện thoại, đặt cạnh nhau. Nhiều lỗi sáng tối hiện ra ngay khi màu sắc của mẫu bị loại bỏ. Có thể giảm thêm độ nét hay làm mờ ảnh để bắt chước phép nheo mắt.
Với AI, câu hỏi nên đặt hẹp và có đối chiếu. Câu lệnh mẫu: "Ảnh thứ nhất là tĩnh vật dưới một đèn chiếu từ trái, ảnh thứ hai là bài vẽ chì của người mới học. Hãy so sánh các mảng đậm nhạt: chỗ nào bài vẽ đậm hơn hoặc nhạt hơn mẫu rõ rệt, bóng đổ có đúng hướng không, ánh phản quang có bị quá sáng không. Chỉ ra vị trí cụ thể, không chấm điểm." Ảnh mẫu do bạn tự chụp ở cùng góc ngồi vẽ, nên chỉ là đồ vật trên bàn, không lộ thông tin gì.
AI đọc độ sáng trên ảnh chụp chịu ảnh hưởng lớn của cách điện thoại tự cân sáng. Điện thoại có xu hướng làm sáng vùng tối và kéo tối vùng sáng để ảnh "đẹp", nên mảng đen thật trên giấy có thể hiện ra xám. Khi nhận xét có vẻ lệch, chụp lại với độ phơi sáng khoá cố định hoặc tắt chế độ tự cân bằng nếu máy cho phép.
Không nên dùng ảnh do AI tạo làm mẫu tập sáng tối ở giai đoạn này. Ảnh máy sinh thường có bóng đổ không khớp với nguồn sáng, phản quang tuỳ tiện, và nhiều vật trông sáng từ hai phía. Đèn bàn và quả trứng thật dạy bạn đúng quy luật ánh sáng hơn bất kỳ ảnh dựng nào.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng ngón tay để xoa chì cho mịn không?
Xoa tay để lại dầu trên giấy, làm vùng đó khó nhận chì về sau và dễ bẩn. Nếu muốn làm mịn, nhiều người dùng bút giấy cuộn hoặc mảnh vải sạch, và chỉ xoa ở một số vùng như nền hay bóng đổ. Tập đánh bóng bằng nét đều trước sẽ cho kết quả trong hơn xoa.
Vì sao bài vẽ của mình trông xám dù đã tô đậm?
Thường do thiếu mốc trắng thật và đen thật, hoặc do dùng chì cứng cho mảng đậm nên tô nhiều lớp vẫn không đen. Chừa trắng giấy ở điểm sáng nhất, dùng chì mềm hơn cho bóng tiếp xúc và bóng lõi, rồi so bài với thang chín bậc.
Vẽ theo ảnh có học được sáng tối không?
Có, nhưng hạn chế. Ảnh đã nén dải sáng tối và thường làm mất chi tiết trong vùng tối hoặc cháy vùng sáng. Vẽ từ vật thật dưới đèn giúp bạn thấy phản quang và chuyển sắc tinh tế mà ảnh làm mất. Nên chia thời gian, phần lớn vẽ vật thật, phần nhỏ vẽ từ ảnh tự chụp.
Bóng đổ nên vẽ đậm hơn hay nhạt hơn bóng trên thân vật?
Tuỳ chất liệu mặt bàn và độ phản chiếu, nhưng nhìn chung phần bóng đổ sát chân vật thường đậm ngang hoặc đậm hơn bóng lõi, rồi nhạt và nhoè dần khi xa vật. Quan sát mẫu thật và so trực tiếp hai mảng qua thang đậm nhạt là cách chắc chắn nhất.
Có cần học sáng tối nếu chỉ muốn vẽ theo phong cách hoạt hình?
Phong cách hoạt hình thường đơn giản hoá sáng tối thành hai ba mảng phẳng, nhưng các mảng đó vẫn đặt theo hướng sáng thật. Hiểu sáng tối giúp bạn chọn được chỗ đặt mảng tối gọn và đúng, nên vẫn đáng học, dù không cần đánh bóng mịn như hình hoạ.
Nên vẽ sáng tối mất bao lâu cho một bài tĩnh vật đơn giản?
Với người mới, một quả trứng hay một cái cốc dưới đèn có thể làm trong khoảng 30 đến 45 phút, chia thành phút đầu dựng hình, phần lớn thời gian cho mảng lớn và chuyển sắc, phút cuối cho điểm sáng và bóng tiếp xúc. Bài dài hơn chưa chắc tốt hơn nếu mảng lớn sai.