Trường phái ấn tượng là trào lưu hội hoạ ra đời ở Paris vào những năm 1870, tập trung ghi lại ánh sáng và khoảnh khắc thay đổi của cảnh vật bằng những nét cọ rời, màu sáng, thường vẽ ngoài trời. Cái tên đến từ bức "Ấn tượng, mặt trời mọc" của Claude Monet, trưng bày năm 1874 trong cuộc triển lãm độc lập đầu tiên của nhóm, và ban đầu được một nhà phê bình dùng để chế giễu.
Bài này giúp bạn hiểu trường phái ấn tượng ra đời trong hoàn cảnh nào, nhận ra một bức tranh ấn tượng qua những dấu hiệu gì, những gương mặt chính và điều nên để ý ở tranh của từng người, cách đứng xem để thấy ánh sáng "hiện" ra, và những chỗ AI hay nhầm khi bạn hỏi về trào lưu này.
Ra đời từ một cuộc triển lãm tự tổ chức
Ở Pháp thế kỷ 19, con đường gần như duy nhất để một hoạ sĩ được công chúng biết đến là Salon, triển lãm chính thức do giới hàn lâm kiểm soát. Salon ưa tranh lịch sử, thần thoại, tôn giáo, vẽ mịn, hoàn thiện kỹ. Những người vẽ cảnh đời thường bằng nét cọ lộ liễu thường bị từ chối. Năm 1863, số tranh bị loại nhiều đến mức có hẳn một "Salon của những người bị từ chối", nơi bức "Bữa ăn trưa trên cỏ" của Édouard Manet gây xôn xao.
Đến năm 1874, một nhóm hoạ sĩ gồm Monet, Renoir, Degas, Pissarro, Sisley, Berthe Morisot cùng nhiều người khác quyết định tự tổ chức triển lãm, tại xưởng cũ của nhiếp ảnh gia Nadar ở Paris. Nhà phê bình Louis Leroy viết một bài châm biếm, lấy tên bức tranh của Monet để gọi cả nhóm là "những người ấn tượng". Nhóm về sau chấp nhận cái tên ấy, và từ năm 1874 đến 1886 tổ chức tổng cộng tám cuộc triển lãm.
Điều đáng nhớ ở đây không chỉ là phong cách mới, mà là cách làm nghề mới: hoạ sĩ tự tổ chức, tự tìm công chúng, làm việc với các nhà buôn tranh thay vì trông vào hội đồng chính thức. Mô hình đó ảnh hưởng tới đời sống mỹ thuật hiện đại nhiều hơn người ta thường nghĩ.
Nhận ra một bức tranh ấn tượng qua dấu hiệu gì
Nét cọ rời, nhìn thấy được. Thay vì tán màu mịn để giấu dấu cọ, hoạ sĩ đặt từng vệt màu cạnh nhau. Đứng gần thấy rời rạc, lùi xa các vệt hoà lại thành mặt nước, tán lá, ánh nắng.
Ánh sáng là nhân vật chính. Đề tài nhiều khi chỉ là cái cớ. Monet vẽ cùng một đống rơm, cùng mặt tiền nhà thờ Rouen ở nhiều giờ khác nhau trong ngày, để cho thấy ánh sáng biến cùng một vật thành nhiều bức tranh khác nhau.
Bóng có màu. Bóng đổ không còn là nâu đen pha sẵn mà mang sắc tím, lam, lục, theo cảm nhận của mắt khi bóng nằm cạnh vùng nắng.
Bảng màu sáng. Nhiều hoạ sĩ ấn tượng tránh nền tối truyền thống, vẽ trên nền sáng và hạn chế màu đen, nên tranh trông tươi và thoáng.
Đề tài đời sống hiện đại. Ga tàu, đại lộ, quán cà phê, bờ sông ngoại ô nơi dân thành phố đi chơi cuối tuần, vũ công tập luyện. Không thần thoại, không vua chúa.
Vẽ ngoài trời và vẽ nhanh. Nhiều bức được vẽ trực tiếp trước cảnh, gọi là vẽ ngoài trời, hoặc bắt đầu ngoài trời rồi hoàn thiện trong xưởng. Tính "chưa xong" có chủ ý là một phần thẩm mỹ.
Bố cục như ảnh chụp nhanh. Nhân vật bị mép khung cắt, góc nhìn từ trên cao, khoảng trống lớn — một phần do ảnh hưởng tranh khắc gỗ Nhật và nhiếp ảnh mới ra đời.
Vì sao đến lúc đó mới có thể vẽ như vậy
Những thay đổi kỹ thuật và xã hội giữa thế kỷ 19 làm lối vẽ này khả thi. Màu đựng trong ống kim loại có thể bóp ra, đậy lại, mang đi — trước đó hoạ sĩ hay phải tự nghiền màu hoặc đựng trong bọc da động vật, rất bất tiện để vẽ ngoài trời. Hoá học công nghiệp cho ra nhiều chất màu tổng hợp mới, tươi hơn và rẻ hơn. Giá vẽ gấp được, mang đi dã ngoại dễ dàng.
Đường sắt nối Paris với các làng ven sông Seine, biến những nơi như Argenteuil thành chỗ dạo chơi cuối tuần và cũng thành đề tài. Nhiếp ảnh, ra đời từ cuối những năm 1830, vừa thách thức vai trò ghi chép trung thành của hội hoạ, vừa gợi ý những cách cắt khung, chụp khoảnh khắc mới.
Các nghiên cứu về màu và thị giác, như công trình của Chevreul về tương phản đồng thời, cũng được giới hoạ sĩ đọc và bàn. Không nên nói rằng hoạ sĩ ấn tượng "áp dụng khoa học" một cách có hệ thống — điều đó đúng hơn với Seurat ở thế hệ sau — nhưng không khí thời ấy khuyến khích việc quan sát ánh sáng như một hiện tượng có thật cần ghi lại.
Những gương mặt chính và điều nên để ý ở tranh họ
Nhóm ấn tượng không đồng nhất; mỗi người theo một hướng riêng. Bảng dưới gợi ý một điều để nhìn khi bạn gặp tranh của từng người.
| Hoạ sĩ | Hay vẽ | Khi xem, để ý |
|---|---|---|
| Claude Monet | Mặt nước, đồng cỏ, loạt tranh cùng một đề tài ở nhiều thời điểm, về sau là hoa súng | Màu thay đổi ra sao giữa các bức trong cùng một loạt |
| Pierre-Auguste Renoir | Đám đông vui chơi, chân dung, ánh nắng xuyên qua tán lá | Những đốm sáng trên da và áo nhân vật |
| Edgar Degas | Vũ công, đua ngựa, quán cà phê, phụ nữ tắm | Góc nhìn lạ, nhân vật bị cắt khung; ông thích gọi mình là hoạ sĩ hiện thực hơn là ấn tượng |
| Camille Pissarro | Làng quê, ruộng vườn, sau này là đại lộ Paris nhìn từ cửa sổ cao | Nhịp sống thường ngày; ông là người duy nhất góp mặt ở cả tám cuộc triển lãm của nhóm |
| Berthe Morisot | Đời sống gia đình, phụ nữ và trẻ em, vườn nhà | Nét cọ rất nhanh và nhẹ, nhiều chỗ để lộ nền |
| Alfred Sisley | Phong cảnh sông nước, làng mạc, bầu trời | Bầu trời chiếm phần lớn khung, đổi màu theo thời tiết |
Édouard Manet thường được nhắc cùng nhóm vì ảnh hưởng lớn tới họ, nhưng ông không trưng bày ở các cuộc triển lãm ấn tượng. Nhầm Monet với Manet là lỗi phổ biến, kể cả ở AI.
Sau ấn tượng: tân ấn tượng và hậu ấn tượng
Trường phái ấn tượng mở đường cho nhiều hướng khác nhau ngay từ những năm 1880. Hai nhãn hay gặp nhất trong bảo tàng:
- Tân ấn tượng: Georges Seurat và Paul Signac đẩy việc đặt màu cạnh nhau thành phương pháp, dùng những chấm màu nhỏ để mắt người xem tự trộn. Kỹ thuật này hay được gọi là điểm hoạ. Bức "Chiều chủ nhật trên đảo La Grande Jatte" của Seurat là ví dụ nổi tiếng.
- Hậu ấn tượng: nhãn do nhà phê bình người Anh Roger Fry dùng cho một triển lãm ở London năm 1910, gom những hoạ sĩ rất khác nhau như Cézanne, Van Gogh, Gauguin. Điểm chung là họ đi qua ấn tượng rồi rẽ hướng: Cézanne tìm cấu trúc và hình khối, Van Gogh tìm cảm xúc qua màu và nét cọ, Gauguin tìm màu phẳng và biểu tượng.
- Ảnh hưởng lâu dài: lối vẽ ngoài trời, bảng màu sáng, nét cọ lộ trở thành vốn chung của hội hoạ thế kỷ 20 ở nhiều nơi, kể cả trong cách dạy vẽ phong cảnh ở các trường mỹ thuật.
- Ở Việt Nam, nhiều tranh phong cảnh sơn dầu cho thấy ảnh hưởng của lối quan sát ánh sáng này. Khi đọc hay viết về một hoạ sĩ cụ thể, chỉ nêu ảnh hưởng khi có nguồn nghiên cứu đáng tin, đừng suy từ việc tranh "trông giống".
Biết ba nhãn này giúp bạn đi qua các phòng cuối thế kỷ 19 ở bảo tàng châu Âu mà không thấy rối, và hiểu vì sao Cézanne thường được gọi là cây cầu sang hội hoạ hiện đại.
Những hiểu lầm hay gặp về tranh ấn tượng
Vì quá quen thuộc, trường phái ấn tượng cũng là nơi tích tụ nhiều ý nghĩ sai. Biết trước giúp bạn nhìn tranh công bằng hơn và đọc tài liệu tỉnh táo hơn.
- "Vẽ nhanh nên dễ." Nét cọ trông phóng khoáng nhưng phải đặt đúng sắc độ và màu thì các vệt mới hoà lại khi lùi xa. Nhiều bức trông như vẽ một lần nhưng thật ra được sửa, phủ lớp nhiều lần.
- "Monet vẽ mờ vì mắt kém." Về cuối đời Monet bị đục thuỷ tinh thể, và giới nghiên cứu bàn nhiều về ảnh hưởng của bệnh lên màu sắc trong một số tranh muộn. Nhưng lối vẽ ấn tượng đã có từ hàng chục năm trước đó, khi mắt ông còn khoẻ; không thể giải thích cả trào lưu bằng bệnh của một người.
- "Được công chúng yêu ngay từ đầu." Ngược lại, những năm đầu họ bị chế giễu và bán tranh rất khó. Sự ủng hộ của một số nhà buôn tranh, trong đó có Paul Durand-Ruel, người đưa tranh ấn tượng sang triển lãm ở New York năm 1886, góp phần lớn vào việc họ được chấp nhận rộng rãi về sau.
- "Chỉ vẽ phong cảnh." Chân dung, cảnh sinh hoạt trong nhà, quán xá, nhà hát, vũ công chiếm phần đáng kể, nhất là ở Degas, Renoir, Morisot và Mary Cassatt.
- "Không có cấu trúc, chỉ có cảm giác." Nhiều bức được tính toán bố cục kỹ, và sự phản ứng của Cézanne, muốn làm cho ấn tượng "vững như nghệ thuật trong bảo tàng", cho thấy chính người trong cuộc cũng bàn rất nghiêm túc về cấu trúc.
Khi đọc một bài viết hay câu trả lời của AI có những khẳng định kiểu trên, đó là dấu hiệu nguồn đang đơn giản hoá. Tìm thêm một nguồn từ bảo tàng hoặc sách nghiên cứu để đối chiếu.
Cách đứng xem một bức tranh ấn tượng và hỏi AI cho đúng
Tranh ấn tượng thưởng cho người chịu tiến lùi. Trình tự dưới đây dùng được cả ở bảo tàng lẫn với ảnh chất lượng cao từ bộ sưu tập số chính thức.
- Đứng xa, xác định giờ trong ngày và thời tiết mà bức tranh gợi ra: sáng sớm, trưa, chiều tà, sương, nắng gắt.
- Tiến lại gần tới khi chỉ thấy vệt cọ. Để ý hướng của các vệt: nước thường ngang, cỏ thường đứng, trời có khi xoay.
- Tìm bóng đổ và gọi tên màu của nó.
- Lùi ra chậm và chú ý khoảnh khắc các vệt màu hoà lại. Khoảng cách đó là khoảng cách "đúng" của bức tranh.
- Khi hỏi AI, hỏi về kỹ thuật và bối cảnh, ví dụ: "Giải thích vì sao các hoạ sĩ ấn tượng vẽ bóng bằng màu tím, lam, và nêu những điểm còn tranh luận." Tránh hỏi kiểu "liệt kê mười bức nổi tiếng nhất kèm năm và nơi lưu giữ" rồi chép nguyên.
- Kiểm mọi tên tranh, năm, nơi lưu giữ AI đưa ra bằng trang bộ sưu tập chính thức của bảo tàng. Ví dụ, "Ấn tượng, mặt trời mọc" hiện thuộc Bảo tàng Marmottan Monet ở Paris; nhiều tranh ấn tượng khác ở Bảo tàng Orsay. AI hay đặt nhầm chỗ.
Nếu dùng công cụ tạo ảnh để "vẽ theo phong cách ấn tượng" cho vui, nhớ rằng thứ máy cho ra không giúp bạn hiểu ánh sáng bằng mười phút đứng trước một bức thật. Muốn hiểu, thử tự vẽ một góc sân lúc bảy giờ sáng và lúc bốn giờ chiều.
Câu hỏi thường gặp
Monet và Manet khác nhau thế nào?
Hai người khác nhau. Édouard Manet lớn tuổi hơn, nổi tiếng với những bức gây tranh cãi ở Salon và có ảnh hưởng lớn tới nhóm ấn tượng nhưng không trưng bày cùng họ. Claude Monet là thành viên cốt lõi của nhóm, tác giả bức tranh đặt tên cho trường phái.
Vì sao gọi là trường phái ấn tượng?
Vì bức "Ấn tượng, mặt trời mọc" của Monet trưng bày năm 1874. Nhà phê bình Louis Leroy lấy chữ ấn tượng để châm biếm cả nhóm, ý nói tranh của họ chỉ là phác thảo chưa xong. Nhóm hoạ sĩ về sau nhận luôn cái tên ấy.
Tranh ấn tượng có phải vẽ hoàn toàn ngoài trời không?
Không hẳn. Nhiều bức được bắt đầu hoặc vẽ trọn ngoài trời, nhưng cũng nhiều bức hoàn thiện trong xưởng, nhất là tranh khổ lớn. Degas gần như vẽ trong xưởng. Vẽ ngoài trời là một tinh thần quan sát hơn là quy tắc tuyệt đối.
Trường phái ấn tượng có phải là nghệ thuật hiện đại đầu tiên không?
Thường được coi là một trong những khởi điểm của hội hoạ hiện đại, cùng với Manet và một số hoạ sĩ hiện thực trước đó. Cách chọn mốc khác nhau tuỳ sử gia. Điều ít tranh cãi là ấn tượng đã phá vỡ nhiều quy ước hàn lâm và mở đường cho các trào lưu sau.
Ở Việt Nam có thể xem tranh ấn tượng gốc của các hoạ sĩ Pháp không?
Rất hiếm khi có. Tranh gốc của nhóm ấn tượng chủ yếu nằm ở bảo tàng châu Âu, Mỹ và Nhật. Bạn có thể xem qua bộ sưu tập số chất lượng cao của các bảo tàng đó, và xem tranh phong cảnh sơn dầu Việt Nam để thấy ảnh hưởng của lối quan sát ánh sáng.
Người mới học vẽ có nên bắt đầu bằng lối vẽ ấn tượng không?
Có thể dùng như một bài tập quan sát ánh sáng và màu rất tốt. Tuy vậy lối vẽ này trông dễ mà khó: nét cọ rời chỉ hoà lại khi sắc độ và màu đúng. Nhiều người học kết hợp với tập hình khối, sáng tối cơ bản song song.