Vẽ hình khối là tập nhìn mọi đồ vật như những khối hình học đơn giản — hộp, trụ, cầu, nón — rồi dựng chúng lên giấy với đúng góc nhìn. Đây là bước nối giữa luyện nét và vẽ tĩnh vật thật. Khi bạn thấy cái phích nước là một khối trụ, quả bưởi là một khối cầu hơi dẹt, cái tủ là một khối hộp, việc vẽ chúng chuyển từ đoán mò sang dựng hình có cơ sở.
Bài này giải thích đặc điểm từng khối khi lên giấy, cách dựng khối hộp và khối trụ không bị méo, cách quy đồ vật quanh nhà về khối, và cách nhờ AI phân tích ảnh đồ vật thành các khối để bạn tập. Phần ánh sáng trên khối chỉ nhắc ở mức cần thiết; đánh bóng chi tiết có bài riêng trong mục này.
Vì sao lớp vẽ nào cũng bắt đầu bằng khối thạch cao
Ai từng qua lớp luyện thi mỹ thuật hay lớp vẽ cơ bản đều quen hình ảnh những khối thạch cao trắng: lập phương, trụ, cầu, nón, chóp. Chúng được dùng vì hai lý do. Thứ nhất, hình dạng đơn giản nên người học tập trung được vào cách nhìn, không bị chi tiết lôi đi. Thứ hai, màu trắng đồng nhất cho thấy rõ ánh sáng phân bố trên bề mặt, không bị màu sắc hay hoa văn đánh lừa.
Ý tưởng quy thế giới về khối hình học không mới. Paul Cézanne, trong một lá thư năm 1904 gửi hoạ sĩ trẻ Émile Bernard, khuyên nên nhìn thiên nhiên qua hình trụ, hình cầu, hình nón. Các giáo trình vẽ cơ bản về sau dùng tinh thần này theo cách rất thực dụng: trước khi vẽ cái gì, hãy hỏi nó được ghép từ những khối nào.
Lợi ích lớn nhất của tư duy khối là giải quyết lỗi "vẽ dẹt". Người mới thường vẽ đường viền bên ngoài của vật, như cắt hình bóng bằng kéo. Hình như vậy không có mặt trên, mặt bên, không có chiều sâu. Khi đã quen dựng khối, bạn luôn tự hỏi mặt trên nghiêng thế nào, cạnh nào lùi ra sau, đáy nằm ở đâu, và hình tự nhiên có độ dày.
Nếu không có khối thạch cao, bạn hoàn toàn dùng được đồ trong nhà: hộp sữa giấy thay khối hộp, lon nước thay khối trụ, quả cam thay khối cầu, phễu hay nón lá thay khối nón. Sơn trắng hoặc dán giấy trắng lên vài hộp giấy là có ngay bộ mẫu tạm.
Bốn khối gốc và điều cần nhớ khi vẽ
Mỗi khối có một điểm then chốt mà nếu nắm được thì phần lớn lỗi tự biến mất. Bảng dưới gom các điểm đó lại.
| Khối | Đồ vật quen thuộc | Điểm then chốt khi vẽ | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Hộp | Tủ, sách, hộp sữa, viên gạch | Các cạnh song song ngoài đời sẽ hội tụ dần về một điểm khi lùi xa | Vẽ các cạnh song song tuyệt đối khiến hộp như bị phình ở phía sau |
| Trụ | Cốc, lon, phích nước, thân cây | Hai đầu là hai elip; elip gần tầm mắt dẹt hơn elip xa tầm mắt | Đáy vẽ thành đường thẳng hoặc hai elip cùng độ dẹt |
| Cầu | Quả cam, quả bóng, đầu người ở mức giản lược | Đường viền luôn là hình tròn; khối chỉ hiện ra qua sáng tối | Đánh bóng đều vòng quanh mép, mất hướng sáng |
| Nón | Nón lá, phễu, chóp mái, đỉnh bút chì | Đáy là elip, đỉnh nằm trên trục đi qua tâm elip | Đỉnh lệch khỏi trục làm nón như bị nghiêng ngã |
Có thể thêm khối chóp vuông và khối trụ nằm ngang như bài nâng cao. Nhưng bốn khối trên đủ để quy gần như mọi đồ vật trong bếp và trên bàn làm việc.
Dựng khối hộp đúng góc nhìn
Khối hộp là khối khó nhất với người mới vì nó lộ mọi sai lệch về hướng cạnh. Quy trình dưới đây áp dụng cho hộp đặt dưới tầm mắt, nhìn chéo một góc.
- Xác định tầm mắt của bạn so với hộp. Nếu thấy mặt trên, hộp nằm dưới tầm mắt.
- Kẻ cạnh đứng gần bạn nhất trước, vì đây là cạnh dài nhất trong hình. Dùng que đo để lấy chiều cao của nó so với khổ giấy.
- Từ đầu trên và đầu dưới cạnh đứng đó, kẻ các cạnh lùi sang trái và sang phải. Duỗi que đo theo hướng cạnh thật để đọc góc nghiêng, rồi chép góc đó lên giấy.
- Kiểm hướng hội tụ: các cạnh lùi về bên phải phải hơi chụm lại với nhau khi kéo dài, không được song song hay toè ra. Tương tự với bên trái.
- Kẻ hai cạnh đứng ở hai bên, song song với cạnh đứng đầu tiên. Ở góc nhìn thông thường, cạnh đứng vẫn giữ thẳng đứng.
- Vẽ xuyên: kẻ nhẹ cả các cạnh khuất phía sau như thể hộp làm bằng kính. Nếu bốn cạnh đáy không khép thành một hình hợp lý, hộp đang méo.
- Đậm lại các cạnh thấy được, giữ nhẹ hoặc tẩy bớt cạnh khuất.
Vẽ xuyên là thói quen đáng giữ suốt đời. Người vẽ lâu năm vẫn phác nhẹ phần khuất của vật trước khi đậm nét, vì phần khuất quyết định phần thấy có đúng không. Lý thuyết hội tụ đầy đủ nằm trong bài về luật phối cảnh của mục này.
Khối trụ và khối nón: hai elip phải cùng một góc nhìn
Với khối trụ đứng, hãy bắt đầu bằng một trục dọc mảnh đi qua giữa. Mọi elip của khối — miệng, đáy, các vòng giữa nếu có — đều có trục ngang vuông góc với trục dọc này. Khi trục dọc nghiêng, như chai nằm đổ, các elip cũng nghiêng theo, luôn vuông góc với trục.
Điểm then chốt thứ hai là độ dẹt. Với vật đặt dưới tầm mắt, elip càng gần tầm mắt càng dẹt, càng xa tầm mắt càng tròn. Vì vậy đáy cốc trên bàn bao giờ cũng tròn hơn miệng cốc một chút. Người mới gần như luôn vẽ đáy phẳng như một đường thẳng, hoặc vẽ đáy giống hệt miệng; cả hai làm cái cốc mất chỗ đứng.
Phần dưới của đáy trụ là một nửa elip cong ra ngoài, không phải đường thẳng. Mẹo kiểm: vẽ xuyên luôn nửa sau của elip đáy, dù trên vật thật bạn không nhìn thấy nó. Nếu nửa sau và nửa trước ghép thành elip tròn đều hai đầu thì đáy đúng.
Khối nón dùng lại cùng logic: dựng elip đáy, tìm tâm, kẻ trục đi qua tâm vuông góc với trục ngang của elip, đặt đỉnh trên trục đó. Hai cạnh bên tiếp xúc với elip ở hai điểm hơi lùi ra sau so với hai đầu trục ngang, không phải ngay ở hai đầu. Chi tiết này nhỏ nhưng làm nón trông đứng vững thay vì như tờ giấy cắt hình tam giác dán lên hình bầu dục.
Khối cầu: chỉ hiện ra nhờ ánh sáng
Khối cầu có đường viền dễ nhất — luôn là hình tròn từ mọi góc — nhưng lại khó tạo cảm giác khối nhất, vì không có cạnh hay mặt phẳng nào chỉ hướng. Một hình tròn để trắng trên giấy chỉ là cái đĩa. Nó thành quả cầu khi có sáng tối: vùng sáng nhất ở phía hướng về nguồn sáng, chuyển dần qua vùng trung gian, tới dải tối nhất nằm hơi lùi vào trong mép phía khuất sáng, rồi sáng nhẹ lại ở sát mép do ánh phản chiếu từ mặt bàn.
Ở giai đoạn học khối, bạn chưa cần đánh bóng kỹ. Chỉ cần làm được hai việc: chọn một hướng sáng rõ, và gạch một dải tối hình lưỡi liềm ở phía khuất, kèm bóng đổ hình elip trên mặt bàn về phía ngược nguồn sáng. Riêng hai mảng đó đã đủ để hình tròn bật thành khối.
Một bài tập hay là vẽ các đường cong bao quanh khối cầu như kinh tuyến, vĩ tuyến trên quả địa cầu. Các đường này cho bạn cảm giác bề mặt cong đi ra sau, và sau này rất hữu ích khi vẽ đầu người: các đường chia mắt, mũi, miệng cũng uốn quanh khối đầu theo cùng cách.
Phần kỹ thuật đánh bóng chi tiết, các vùng sáng tối và cách dùng nét gạch, có trong bài về sáng tối ở mục này. Ở đây chỉ cần nhớ: khối cầu đúng hay sai nằm ở hướng sáng nhất quán, không nằm ở đường viền.
Quy đồ vật quanh nhà về khối: bài tập một tuần
Sau khi vẽ quen bốn khối riêng lẻ, bước tiếp theo là nhìn ra chúng bên trong đồ vật thật. Mỗi ngày chọn một món, phác khối nhẹ trước rồi mới vẽ chi tiết lên trên:
- Ấm siêu tốc: khối trụ thân, khối nón cụt phần nắp, khối trụ nằm ngang ở vòi, quai là một ống cong.
- Phích nước: hai khối trụ chồng nhau, một khối nón cụt nối ở giữa.
- Quả bưởi hoặc quả dứa: khối cầu hoặc khối trứng, cuống và lá là những khối nón nhỏ.
- Đôi dép: hai khối hộp dẹt, phần quai là những dải cong vắt qua khối.
- Chiếc xe máy dựng ngoài hiên: hai khối trụ dẹt làm bánh, các khối hộp và trụ ghép thành thân. Đây là bài khó, nên để cuối tuần.
- Ghế nhựa đỏ quen thuộc: khối hộp cho mặt ngồi, bốn khối nón cụt thuôn làm chân.
- Bàn tay của chính bạn: lòng bàn tay là khối hộp dẹt, mỗi đốt ngón là một khối trụ ngắn.
Mục tiêu của tuần này không phải bức vẽ đẹp mà là khung khối chính xác. Nếu khung khối đúng, chi tiết đặt lên sẽ tự nằm đúng chỗ; nếu khung sai, chi tiết đẹp mấy cũng không cứu được.
Dùng AI để luyện mắt nhìn khối
Nhờ phân tích ảnh đồ vật thành khối. Chụp một đồ vật trong nhà, gửi kèm câu lệnh: "Hãy phân tích vật trong ảnh thành các khối hình học cơ bản như hộp, trụ, cầu, nón. Nêu từng khối, vị trí, trục của nó và cách các khối nối với nhau, để một người mới học vẽ dựng khung trước khi vẽ chi tiết." Đọc phân tích, tự phác khung, rồi so.
Đảo vai: bạn phân tích, AI kiểm. Tự viết ra cách mình chia khối trước, rồi gửi cả ảnh lẫn phần chia của bạn để AI góp ý. Cách này tập con mắt bạn nhiều hơn là đọc lời giải sẵn.
Nhờ xem độ dẹt elip trong bài vẽ. Gửi ảnh bài vẽ khối trụ, hỏi cụ thể: "Elip miệng và elip đáy có phù hợp cùng một tầm mắt không, đáy có bị vẽ phẳng không?" Câu hỏi hẹp thường cho nhận xét hữu ích hơn câu "vẽ thế này đã ổn chưa".
Biết giới hạn. AI có thể đọc nhầm góc nhìn trong ảnh, nhất là ảnh chụp bằng ống kính góc rộng của điện thoại, vốn làm vật ở rìa ảnh bị méo. Khi nhận xét của AI trái với điều bạn đo bằng que, hãy tin que đo và nhìn lại mẫu thật.
Không cần ảnh do AI tạo cho bài này. Khối thật trên bàn dưới đèn thật là mẫu tốt nhất. Ảnh do AI vẽ thường có ánh sáng không nhất quán hoặc khối bị biến dạng nhẹ, gây hại hơn có ích ở giai đoạn tập nhìn.
Câu hỏi thường gặp
Không có khối thạch cao thì có học vẽ khối được không?
Được. Hộp giấy, lon nước, quả cam và phễu đủ thay bốn khối gốc. Nếu muốn mẫu một màu như thạch cao, dán giấy trắng hoặc sơn trắng lên hộp và lon. Điều quan trọng là có một nguồn sáng từ một phía để thấy rõ mặt sáng, mặt tối.
Vẽ khối nên dùng chì loại nào?
Dựng hình dùng chì cứng vừa để nét nhẹ, dễ tẩy; đánh mảng tối dùng chì mềm hơn. Phần chọn độ cứng mềm, giấy và tẩy cụ thể có ở mục chất liệu và kỹ thuật của trang. Ở giai đoạn này, hai cây chì là đủ.
Có nên dùng ứng dụng mô hình 3D thay cho khối thật?
Ứng dụng xoay mô hình 3D giúp hiểu cấu trúc khối khi nhìn từ nhiều góc, hữu ích cho việc ôn lý thuyết. Nhưng vẽ từ màn hình thì mất cảm giác ước lượng khoảng cách và ánh sáng thật trong phòng. Nên dùng nó như phần bổ sung, còn bài tập chính vẫn vẽ từ vật thật.
Bao lâu thì vẽ khối hộp không còn bị méo?
Phần lớn người tập đều vài tuần sẽ thấy khối hộp vững hơn rõ, nhất là khi vẽ xuyên đều đặn và kiểm hướng hội tụ. Lỗi méo hộp hay quay lại khi vẽ vật lớn như tủ, giường, nên vẫn cần kiểm bằng que đo kể cả khi đã quen.
Vẽ khối có giúp gì cho vẽ người không?
Có, rất nhiều. Các phương pháp vẽ người phổ biến đều bắt đầu bằng việc quy đầu thành khối cầu cắt hai bên, ngực thành khối trứng hoặc khối hộp bo tròn, tay chân thành các khối trụ thuôn. Ai nhìn khối tốt thì vẽ dáng người có độ dày, không bị dẹt như hình nộm giấy.