Men gốm là một lớp thuỷ tinh mỏng hình thành trên bề mặt đất khi nung ở nhiệt độ cao; phần lớn đồ gốm thủ công được nung hai lần: nung mộc cho đất cứng lại, rồi tráng men và nung men. Màu men không quyết định bởi lọ men trông thế nào lúc ướt mà bởi thành phần men, loại đất bên dưới, độ dày lớp tráng và cách lò được nung.
Vì vậy men là phần nhiều bất ngờ nhất của nghề gốm, cả bất ngờ đẹp lẫn bất ngờ hỏng. Bài này giải thích nguyên lý đủ để bạn đọc được kết quả, cách tráng men, cách làm viên thử trước khi tráng lên đồ thật, cách dùng AI tra cứu về men mà không tin mù quáng, và những quy tắc an toàn với bột men và lò nung.
Vì sao gốm thường nung hai lần
Đất gốm sau khi khô hẳn vẫn rất giòn và tan ra nếu ngâm nước. Lần nung đầu, gọi là nung mộc hay nung sơ, đưa đất qua một mức nhiệt đủ để biến đổi vĩnh viễn: nước liên kết trong đất bị đẩy ra, các chất hữu cơ cháy hết, đất cứng lại thành "gốm mộc" nhưng vẫn còn xốp. Độ xốp đó có ích: khi nhúng vào men lỏng, gốm mộc hút nước của men và giữ lại một lớp bột men bám đều trên bề mặt.
Lần nung thứ hai là nung men, thường ở nhiệt độ cao hơn. Ở đây bột men chảy ra thành thuỷ tinh lỏng, phủ kín bề mặt rồi đông lại khi lò nguội. Đất bên dưới cũng tiếp tục kết khối, đặc chắc hơn. Nhiệt độ nung men cụ thể phụ thuộc vào loại đất: đất nung nhiệt thấp, đất sành hay đất sứ có mức chịu nhiệt khác nhau, và men phải hợp với mức đó.
Có những cách làm chỉ nung một lần, tráng men lên đất khô rồi nung luôn, nhưng rủi ro hơn vì đất khô chưa nung dễ bở và dễ vỡ khi ngấm nước men. Với người mới học ở xưởng, quy trình hai lần là mặc định và an toàn hơn. Quy trình cụ thể, nhiệt độ và thời gian nung là việc của xưởng; điều bạn cần là biết mình đang ở bước nào để không mang đồ chưa nung mộc đi tráng men.
Men gồm những gì và màu đến từ đâu
Một công thức men, dù là men công nghiệp đóng sẵn hay men tro tự pha, đều xoay quanh vài nhóm thành phần. Hiểu các nhóm này giúp bạn đọc được vì sao một men lại bóng, mờ hay đổi màu.
- Chất tạo thuỷ tinh, chủ yếu là silica, có trong cát thạch anh và nhiều loại khoáng. Đây là "xương" của lớp thuỷ tinh.
- Chất trợ chảy, giúp silica chảy ở nhiệt độ lò làm được. Nhiều nguồn khác nhau: tràng thạch, đá vôi, tro thực vật. Men tro truyền thống ở nhiều vùng gốm dùng tro củi, tro rơm làm chất trợ chảy.
- Chất làm ổn định, thường là alumina có trong cao lanh, giúp men bám trên thành đứng mà không chảy tuột xuống đáy.
- Chất tạo màu, thường là oxit kim loại với lượng nhỏ. Coban cho màu xanh lam đậm, sắt cho dải màu từ vàng, nâu đến xanh nhạt tuỳ cách nung, đồng cho màu xanh lá trong lò có nhiều không khí và có thể cho màu đỏ trong lò khử.
- Chất làm mờ, như một số oxit trắng, biến men trong thành men đục.
Điều người mới hay bất ngờ là cùng một lọ men có thể cho hai màu khác hẳn ở hai lò khác nhau. Lò điện thường nung trong môi trường có nhiều không khí (oxy hoá); lò ga hoặc lò củi có thể được điều chỉnh để thiếu không khí (khử). Môi trường lò làm oxit kim loại đổi màu, nên đừng kỳ vọng men trên ảnh của xưởng này ra giống hệt ở xưởng khác.
Bốn cách tráng men và khi nào dùng
Men lỏng có độ sệt khoảng như kem sữa. Gốm mộc phải sạch bụi và dầu tay trước khi tráng; nhiều người lau qua bằng bọt biển ẩm. Đáy và chân đế để mộc, không tráng, hoặc phủ một lớp sáp chống men.
| Cách tráng | Thực hiện | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Nhúng | Cầm đồ vật bằng kẹp, nhúng vào thùng men vài giây rồi nhấc ra | Chén, bát cỡ nhỏ và vừa; lớp men đều | Cần lượng men đủ nhiều; thời gian nhúng quyết định độ dày |
| Dội | Rót men vào trong lòng rồi đổ ra, dội men lên mặt ngoài | Mặt trong bình, đồ lớn không nhúng được | Dễ có vệt chồng men, có khi chính là hiệu ứng mong muốn |
| Quét | Dùng cọ mềm quét nhiều lớp mỏng | Trang trí từng vùng, men pha sẵn cho cọ | Cần ba lớp trở lên để đủ dày, vệt cọ có thể hiện ra |
| Phun | Dùng súng phun men trong buồng phun có hút bụi | Chuyển màu mềm, đồ lớn | Bắt buộc có buồng phun và khẩu trang phù hợp, không phun ở nhà |
Lớp men quá mỏng cho bề mặt khô, sần; quá dày thì men chảy xệ, có thể chảy qua chân đế dính chặt vào kệ lò. Cách kiểm thông dụng là cào nhẹ một vết nhỏ trên lớp men khô để nhìn độ dày, rồi miết lại.
Làm viên thử men trước khi tráng lên đồ thật
Người làm gốm lâu năm hiếm khi tráng một men mới lên sản phẩm mà chưa thử. Viên thử là một miếng đất nhỏ cùng loại với sản phẩm, đã nung mộc, dùng để xem men ra sao trong lò thật.
- Cắt các tấm đất nhỏ hình chữ L hoặc dựng đứng, để có cả mặt nằm và mặt đứng; men trên mặt đứng cho biết men có chảy không.
- Rạch vài đường hoa văn lên viên thử: men đọng trong rãnh sẽ cho màu đậm hơn, cho bạn biết men "phản ứng" với chi tiết thế nào.
- Khắc ký hiệu ở mặt sau bằng oxit sắt hoặc bút chuyên dụng chịu nhiệt: tên men, độ dày, ngày, lò số mấy.
- Tráng men ở hai độ dày: một lần nhúng và hai lần nhúng, để so sánh trên cùng viên.
- Thử chồng hai men lên nhau ở một phần viên; chồng men cho những màu không lọ nào có sẵn, nhưng cũng hay chảy hơn.
- Sau khi nung, ghi kết quả vào sổ, chụp ảnh dưới ánh sáng tự nhiên, cất viên thử theo thứ tự. Sau vài tháng, bộ viên thử chính là bảng màu riêng của bạn.
Một tấm gỗ có đinh treo các viên thử thường là thứ quý nhất trong góc làm việc của người làm gốm, vì nó ghi lại kết quả thật của đúng đất, đúng lò mà người đó dùng.
Dùng AI tra cứu men: được và không được
Được: giải thích nguyên lý. AI có thể giải thích vì sao một men bị co, vì sao đồng cho đỏ trong lò khử, chất trợ chảy là gì. Đây là kiến thức sách giáo khoa gốm, AI trả lời khá ổn; bạn vẫn đối chiếu với tài liệu của xưởng hoặc sách chuyên ngành.
Được: gợi bảng màu men cho một bộ sản phẩm. Câu lệnh mẫu: "Đây là ảnh năm viên thử men đã nung trên đất sành màu xám. Gợi ý ba cách phối hai men cho một bộ chén trà theo tông trầm, nêu chỗ nào nên tráng men nào, chỗ nào để mộc."
Không được: tin công thức men AI đưa ra. Công thức men do AI viết có thể sai tỉ lệ, sai nhiệt độ, thậm chí gợi chất độc mà không cảnh báo. Pha men từ nguyên liệu thô là việc của người có kinh nghiệm và hiểu an toàn hoá chất; người mới nên dùng men pha sẵn của xưởng.
Không được: dùng AI kết luận men an toàn thực phẩm. Men có an toàn để đựng đồ ăn hay không phụ thuộc vào thành phần, độ nung đủ chín và cả việc kiểm nghiệm. Hỏi nhà cung cấp men hoặc xưởng; AI không nhìn ảnh mà kết luận được.
Nên: nhờ AI dựng sổ ghi chép. Nhờ AI thiết kế một mẫu bảng ghi chép viên thử với các cột cần thiết, rồi bạn tự điền. Đây là việc AI làm tốt và có ích lâu dài.
Đọc lỗi men thường gặp
Men co, để lộ đất mộc thành từng mảng. Thường do gốm mộc bị bụi, dầu tay, hoặc lớp men quá dày nứt trước khi nung. Lau sạch trước khi tráng, không tráng quá dày.
Rạn men: những đường nứt mảnh như mạng nhện. Do men và đất co giãn khác nhau khi nguội. Với đồ trang trí, rạn có khi là hiệu ứng cố ý, như dòng men rạn quen thuộc; với đồ đựng thức ăn, rạn là chỗ đọng bẩn, nên hỏi xưởng đổi men hợp với đất hơn.
Lỗ kim, bọt nhỏ trên mặt men. Khí thoát ra từ đất hoặc men trong lúc nung không kịp lành lại. Nguyên nhân có thể ở đất, ở lớp men dày hoặc ở cách nung; ghi lại và hỏi xưởng.
Men chảy dính xuống kệ lò. Men quá dày ở phần dưới, hoặc men vốn chảy nhiều. Để chân đế mộc rộng hơn, tráng mỏng ở phần dưới thân, và thử men trên viên dựng đứng trước.
An toàn với bột men và lò nung
Phần này đáng đọc kỹ dù bạn chỉ là học viên. Xưởng chịu trách nhiệm chính, nhưng thói quen an toàn là của bạn.
- Không ăn uống, không hút thuốc ở khu pha và tráng men. Rửa tay kỹ sau khi tráng men.
- Bột men khô và bụi đất là bụi mịn. Đeo khẩu trang chống bụi mịn khi đổ, cân, khuấy bột men; lau dọn bằng khăn ướt chứ không quét khô.
- Một số men, nhất là men công nghiệp cũ hoặc không rõ nguồn, có thể chứa chì, cadimi hay kim loại khác. Chỉ dùng men có ghi rõ thành phần và mục đích dùng; đồ đựng thức ăn chỉ dùng men được nhà cung cấp xác nhận an toàn cho thực phẩm.
- Lò nung chỉ do người được hướng dẫn vận hành. Học viên không tự mở lò, không tự đặt chế độ nung.
- Không mở lò khi lò chưa nguội theo quy trình của xưởng; mở sớm làm đồ nứt vì sốc nhiệt và có nguy cơ bỏng.
- Khu đặt lò phải thông gió, cách vật dễ cháy, có bình chữa cháy. Khí thoát ra khi nung, nhất là giai đoạn đầu, có thể gây khó chịu.
- Lò điện tại nhà cần đường điện riêng do thợ điện có chuyên môn lắp; không cắm lò nung vào ổ điện thường.
Nếu bạn định tự đặt lò ở nhà, hãy coi đó là một dự án lớn cần hỏi người có kinh nghiệm, không phải một món đồ mua về cắm điện như lò nướng.
Câu hỏi thường gặp
Gốm chưa tráng men có dùng đựng nước được không?
Tuỳ đất và độ nung. Đất nung nhiệt thấp không men vẫn thấm nước, dùng làm chậu cây hoặc đồ trang trí. Đất sành nung đủ chín có thể gần như không thấm, nhưng mặt mộc khó làm sạch, nên đồ đựng thức ăn thường vẫn tráng men mặt trong.
Vì sao màu men sau khi nung khác ảnh minh hoạ của hãng?
Màu men phụ thuộc đất bên dưới, độ dày lớp tráng, môi trường lò và đường nhiệt nung. Ảnh minh hoạ thường chụp trên một loại đất và một lò cụ thể. Viên thử trên đúng đất và đúng lò của bạn là nguồn tin cậy nhất.
Có tráng men đè lên chỗ đã nung men được không?
Có thể tráng thêm và nung lại để sửa chỗ men mỏng hoặc thêm lớp màu, nhưng lớp men cũ không còn hút nước nên men mới khó bám, thường phải hâm nóng đồ hoặc pha men đặc hơn. Hỏi xưởng trước vì mỗi lần nung thêm có rủi ro nứt.
Men tro truyền thống có tự làm được không?
Về nguyên lý là có: tro thực vật được lọc, rửa, trộn với đất và khoáng theo tỉ lệ. Thực tế cần thử nhiều lần, tro mỗi mẻ khác nhau, và tro ướt có tính kiềm gây rát da. Người mới nên học cùng một xưởng có kinh nghiệm.
Nung gốm bằng lò vi sóng hay lò nướng có được không?
Không với đất gốm thật. Lò nướng gia dụng không đạt nhiệt độ cần thiết để đất kết khối và men chảy. Có loại lò nung nhỏ dùng trong lò vi sóng cho thuỷ tinh và kim loại, nhưng không thay được lò gốm.
Có cần biết hoá học mới làm men được không?
Dùng men pha sẵn thì không cần. Muốn tự pha và hiểu vì sao men hỏng thì nên học thêm kiến thức cơ bản về oxit và nhiệt độ chảy; nhiều sách và khoá học gốm có phần này viết cho người không học hoá chuyên sâu.