Bạn hoàn toàn có thể làm chén, bát, bình, đĩa bằng gốm mà không cần bàn xoay, bằng ba kỹ thuật cổ xưa: nặn véo (bóp đất bằng ngón tay), cuộn dây (xếp chồng các sợi đất) và cán tấm (cắt ghép các tấm đất phẳng). Gốm làm tay thường dày và có dấu tay hơn gốm vuốt trên bàn xoay, và chính dấu tay đó là lý do nhiều nghệ sĩ gốm chọn làm theo cách này.
Bài viết hướng dẫn từng kỹ thuật theo thứ tự dễ đến khó, cách chọn kỹ thuật cho từng loại đồ vật, lỗi hay gặp khiến đồ bị nứt hoặc cong khi nung, và cách dùng AI để phác dáng trước khi đụng tay vào đất. Bài giả định bạn đã quen tay với đất qua vài buổi nặn cơ bản và có một xưởng gốm gần nhà nhận nung hộ.
Vì sao bắt đầu bằng gốm làm tay thay vì bàn xoay
Bàn xoay là hình ảnh đầu tiên người ta nghĩ đến khi nói về gốm, nhưng nó đòi hỏi một kỹ năng riêng là định tâm đất, thứ có thể mất nhiều buổi mới quen. Trong thời gian đó, người mới dễ thấy mình thất bại liên tục. Gốm làm tay thì cho ra sản phẩm dùng được ngay từ buổi đầu, và dạy những điều cốt lõi mà về sau làm bàn xoay vẫn cần: độ dày thành đều, cách nối, cách đất co khi khô.
Gốm làm tay cũng mở ra những dáng mà bàn xoay khó làm: đĩa vuông, khay chữ nhật, bình dẹt, đồ vật bất đối xứng, tượng rỗng. Bàn xoay sinh ra những hình tròn xoay quanh một trục; còn đôi tay thì không bị giới hạn như vậy. Vì thế nhiều nghệ sĩ gốm kết hợp cả hai, vuốt thân bình trên bàn xoay rồi ghép quai, ghép vòi bằng tay.
Về dụng cụ, gốm làm tay chỉ cần thêm vài món so với bộ nặn đất cơ bản: một thanh gỗ nhỏ để vỗ dáng, một thẻ nhựa cứng hoặc miếng cạo kim loại để làm phẳng thành, vài khuôn đơn giản như cái bát nhựa hay ống tròn để đỡ tấm đất. Không cần điện, không cần chỗ rộng.
Kỹ thuật nặn véo: chén trà đầu tiên
Nặn véo là kỹ thuật gần với bản năng nhất: ấn ngón cái vào giữa một viên đất rồi bóp dần thành vách. Đây là cách làm chén trà, chén nước chấm, bát nhỏ.
- Vo một viên đất gốm bằng quả cam nhỏ cho thật tròn và không có nếp gấp.
- Ấn ngón cái vào chính giữa, dừng lại khi còn cách đáy chừng một đốt ngón tay; phần còn lại sẽ là đáy chén.
- Giữ viên đất trong lòng bàn tay kia, véo nhẹ thành chén giữa ngón cái bên trong và các ngón bên ngoài, xoay chén một chút sau mỗi lần véo. Đi từ đáy lên miệng theo hình xoắn ốc.
- Mỗi vòng chỉ véo mỏng thêm một chút. Thành chén đạt độ dày đều khoảng bằng một chiếc đũa thì dừng; mỏng hơn sẽ dễ sụp và nứt mép.
- Gõ nhẹ đáy chén xuống bàn để tạo mặt phẳng, dùng bọt biển ẩm miết mép miệng cho tròn.
- Để chén khô se dưới lớp nilon lỏng, sau đó có thể gọt đáy cho gọn và khắc hoa văn đơn giản.
Khi đã làm được chén đều, bạn có thể ghép hai chén nặn véo úp vào nhau thành một khối rỗng kín, rồi từ đó nặn thành con chim, quả bầu, con cá. Đây là cách làm tượng rỗng đơn giản nhất. Lưu ý chọc một lỗ nhỏ kín đáo để không khí và hơi nước thoát ra khi nung.
Kỹ thuật cuộn dây: bình cao và dáng tự do
Cuộn dây là cách người xưa ở nhiều nền văn hoá dựng những chiếc chum, vại lớn trước khi có bàn xoay nhanh. Bạn lăn đất thành những sợi dài đều, xếp chồng thành vòng trên một đáy tròn, rồi miết các vòng dính vào nhau. Bình cao bao nhiêu chỉ phụ thuộc vào kiên nhẫn và việc để đất phía dưới đủ cứng để đỡ phía trên.
Đáy bình cắt từ một tấm đất cán dày bằng ngón tay út. Mỗi vòng dây đặt lên, rạch nhẹ và quét hồ đất ở chỗ tiếp xúc như khi nối hai miếng đất thông thường, rồi miết đất từ vòng trên kéo xuống vòng dưới ở mặt trong, và ngược lại ở mặt ngoài. Nếu chỉ đặt chồng mà không miết, bình sẽ tách thành từng vòng khi khô. Muốn bình loe ra, đặt vòng dây mới hơi ra phía ngoài vòng cũ; muốn bình thu vào, đặt hơi vào trong.
Sau năm sáu vòng, dừng lại, cho phần thân dưới khô se khoảng nửa giờ đến một giờ tuỳ thời tiết, rồi mới làm tiếp. Làm liền một mạch lên cao, thành bình còn mềm sẽ oằn xuống. Đây là chỗ người mới nóng ruột nhất.
Một số người giữ nguyên các vòng dây lộ ra ở mặt ngoài làm hoa văn, chỉ miết kín mặt trong; một số khác vỗ phẳng mặt ngoài bằng thanh gỗ để bình liền mạch. Cả hai đều đúng, miễn là mặt trong được miết kín để không còn khe hở.
Cán tấm: đĩa, khay và hộp có góc cạnh
Kỹ thuật cán tấm dùng những tấm đất phẳng, cắt theo mẫu giấy rồi ghép lại, hoặc đặt tấm đất mềm lên một khuôn để lấy dáng. Bảng dưới gợi ý cách làm cho vài món thường gặp.
| Món | Cách làm | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| Đĩa tròn nông | Đặt tấm đất mềm vào trong một chiếc đĩa nhựa lót vải mỏng, ấn nhẹ theo lòng đĩa, cắt mép | Lấy ra khi khô se, nếu để quá khô trong khuôn đĩa sẽ nứt vì đất co mà khuôn không co |
| Khay chữ nhật | Cắt đáy và bốn thành theo mẫu giấy bìa, ghép khi các tấm đã khô se | Ghép ở trạng thái khô se để thành đứng thẳng; miết thêm một sợi đất nhỏ vào góc trong |
| Hộp có nắp | Ghép thành hộp kín sáu mặt, khô se rồi mới cắt nắp ra bằng dao mảnh | Cắt sau khi ghép thì nắp vừa khít; thêm gờ nhỏ ở mặt trong thân để nắp không trượt |
| Ống cắm bút | Quấn tấm đất quanh một ống giấy cuộn báo, nối mép dọc, đặt lên đáy | Rút ống giấy ra sớm, vì đất co lại khi khô sẽ bóp lấy ống và nứt |
Tấm đất nên cán đều bằng hai thanh gỗ như bài tập cơ bản, và lật tấm, cán theo nhiều hướng. Đất có "trí nhớ": nếu chỉ cán một chiều, khi nung đĩa có xu hướng cong theo chiều đó. Đây là một trong những lý do đĩa phẳng làm tay bị cong vênh mà người mới không hiểu vì sao.
Lỗi khiến gốm làm tay nứt hoặc cong khi nung
Thành dày mỏng không đều. Phần mỏng khô và co trước, phần dày kéo lại, vết nứt xuất hiện ở chỗ chuyển tiếp. Thói quen tốt là cầm bình lên, ấn nhẹ hai ngón cái ngón trỏ ở nhiều điểm để cảm nhận độ dày.
Chỗ nối thiếu rạch và hồ. Quai chén, chân đĩa, góc hộp tách ra sau khi nung là lỗi kinh điển. Không có lối tắt: rạch, quét hồ, ấn, miết.
Đáy dày hơn thân quá nhiều. Đáy là phần khô chậm nhất vì áp xuống bàn. Lật ngược đồ vật khi thân đã đủ cứng để đáy được thông khí, hoặc đặt trên lưới.
Khối kín không có lỗ thoát. Tượng rỗng kín hoàn toàn có thể nứt hoặc vỡ trong lò. Luôn chừa một lỗ nhỏ.
Mang đi nung khi chưa khô hẳn. Đất còn ẩm vào lò dễ nứt hoặc vỡ. Một cách thử dân gian được nhiều xưởng dạy: áp đồ vật vào má, còn thấy mát lạnh là còn ẩm. Hỏi xưởng nung thời gian phơi họ khuyến nghị cho độ dày của bạn.
Dùng AI phác dáng trước khi làm, không phải trong lúc làm
Phác dáng và tỉ lệ. Bạn có thể mô tả món định làm và nhờ AI gợi ý vài phương án dáng. Câu lệnh mẫu: "Gợi ý năm dáng bình cắm một cành hoa, cao khoảng hai gang tay, làm bằng kỹ thuật cuộn dây, mô tả bằng lời tỉ lệ miệng, cổ, vai, thân, đáy. Ưu tiên dáng vững, không dễ đổ."
Chọn kỹ thuật phù hợp. Mô tả đồ vật rồi hỏi nên làm bằng nặn véo, cuộn dây hay cán tấm, và vì sao. Câu trả lời giúp bạn suy nghĩ; kinh nghiệm thật vẫn đến từ việc làm thử.
Làm mẫu giấy cho đồ cán tấm. Với hộp, khay nhiều mặt, có thể nhờ AI tính kích thước từng tấm khi biết kích thước trong lòng và độ dày thành. Nhớ cộng thêm phần co của đất: đất gốm thường co một phần đáng kể sau khi khô và nung, tỉ lệ cụ thể in trên bao đất hoặc hỏi xưởng.
Đừng tin hoàn toàn ảnh do AI tạo. Ảnh gốm do AI vẽ thường có thành mỏng như giấy, quai mảnh không thể chịu lực, men chảy theo kiểu không lò nào nung ra. Đẹp trên màn hình chưa chắc làm được bằng đất.
Nung và tráng men: phần việc cần xưởng hỗ trợ
Đồ gốm làm tay sau khi khô hẳn thường qua hai lần nung. Lần đầu là nung mộc (nung sơ) để đất cứng lại nhưng vẫn còn hút nước, thuận tiện cho tráng men. Lần hai là nung men ở nhiệt độ cao hơn để men chảy thành lớp thuỷ tinh mỏng. Nhiệt độ cụ thể tuỳ loại đất và loại men, xưởng sẽ biết; người mới không cần nhớ con số, chỉ cần biết đất mình dùng hợp với mức nung nào.
Phần lớn người học gốm ở thành phố không có lò riêng. Các xưởng gốm mở ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và nhiều nơi khác thường nhận nung hộ đồ của học viên, kèm điều kiện về loại đất và men. Hãy hỏi trước khi mua đất: đất bạn mua ở chỗ khác có thể không hợp với mức nhiệt lò của xưởng, và đất không hợp có thể chảy dính vào tấm kệ lò, làm hỏng cả mẻ của người khác.
Nếu định dùng chén, bát để đựng đồ ăn uống, hỏi rõ xưởng loại men nào an toàn cho thực phẩm. Đồ gốm chỉ để trưng bày có thể dùng men trang trí tự do hơn. Chuyện chọn men và các giai đoạn nung có bài riêng trong danh mục này.
Câu hỏi thường gặp
Gốm làm tay có dùng được trong lò vi sóng không?
Tuỳ đất, men và độ nung. Đồ nung đủ nhiệt, men an toàn cho thực phẩm, không có trang trí kim loại thường dùng được, nhưng đồ dày làm tay có thể nóng không đều. Hỏi xưởng nung về đất và men đã dùng trước khi cho vào vi sóng.
Có thể làm gốm bằng tay với đất tự khô rồi tráng men không?
Không. Men gốm cần nhiệt độ lò cao mới chảy thành thuỷ tinh, đất tự khô không chịu được. Đồ đất tự khô chỉ sơn màu acrylic và phủ lớp bảo vệ, và không dùng đựng nước hay thức ăn.
Làm sao giữ bài gốm làm dở qua nhiều ngày?
Bọc kín bằng nilon, đặt trong hộp nhựa có nắp, có thể kèm miếng bọt biển ẩm. Kiểm tra mỗi ngày, mép và chi tiết mảnh khô nhanh nhất nên phủ thêm một lớp nilon riêng.
Gốm làm tay nặng hơn gốm bàn xoay có phải là lỗi?
Không hẳn. Gốm làm tay thường dày hơn chút, nhưng nặng quá tay so với kích thước là dấu hiệu thành hoặc đáy dày quá mức, dễ nứt khi nung. Luyện cảm giác độ dày đều quan trọng hơn cố làm thật mỏng.
Nên học gốm làm tay ở xưởng hay tự học ở nhà?
Có thể kết hợp. Vài buổi ở xưởng giúp bạn được người có kinh nghiệm sửa tư thế tay và hiểu quy trình nung; phần tập lặp lại thì làm ở nhà được. Không có lò thì sớm muộn bạn vẫn cần một xưởng nhận nung.