Tranh trừu tượng là tranh không nhằm mô tả một vật, một cảnh có thể nhận ra, mà dùng chính màu sắc, hình, đường nét, bề mặt và bố cục làm nội dung. Có tranh trừu tượng đi ra từ một cảnh thật được giản lược dần, có tranh ngay từ đầu không dựa vào vật nào. Với người xem, câu hỏi không còn là "đây là cái gì" mà là "những màu, hình này làm gì với mình".
Bài này kể ngắn lịch sử tranh trừu tượng qua những cột mốc chắc chắn, phân biệt hai nhánh lớn, trả lời thẳng câu "trẻ con cũng vẽ được", rồi đưa ra một bài tập mười phút để xem một bức trừu tượng mà không thấy lúng túng. Phần cuối bàn về chuyện AI tạo ảnh trừu tượng trong vài giây và cách hỏi AI về tranh trừu tượng.
Trừu tượng hoá và phi hình tượng: hai nghĩa thường bị trộn
Chữ "trừu tượng" được dùng theo hai nghĩa. Nghĩa thứ nhất là trừu tượng hoá: hoạ sĩ bắt đầu từ một cái cây, một khuôn mặt, một bến cảng rồi lược bỏ chi tiết, giữ lại nhịp điệu, mảng màu, cấu trúc. Loạt tranh cây của Piet Mondrian đầu những năm 1910 là ví dụ hay được dùng: từ một cây táo khá dễ nhận ra, qua nhiều bức, hình cây dần thành lưới đường cong và đường thẳng.
Nghĩa thứ hai là phi hình tượng: tranh không xuất phát từ vật nào, màu và hình tự đứng như âm thanh trong âm nhạc không lời. Nhiều hoạ sĩ trừu tượng thời đầu thích so sánh với âm nhạc chính vì lý do này. Hai nghĩa này nằm trên một dải liên tục, và nhiều tranh ở khoảng giữa: bạn mơ hồ thấy đường chân trời hay một dáng người, nhưng hoạ sĩ không muốn bạn dừng lại ở đó.
Phân biệt được hai nghĩa giúp bạn đặt câu hỏi đúng. Với tranh trừu tượng hoá, tên tranh và các bức trong cùng loạt có thể cho thấy điểm xuất phát. Với tranh phi hình tượng, đi tìm "hình gì ẩn trong đây" thường là đi sai đường; nên nhìn vào quan hệ màu, nhịp, bề mặt.
Những cột mốc chính, theo thứ tự thời gian
Lịch sử tranh trừu tượng phương Tây có nhiều nhánh song song. Dưới đây là các mốc được tài liệu ghi nhận rộng rãi.
- Khoảng 1906 trở đi — Hilma af Klint, hoạ sĩ Thuỵ Điển, vẽ những loạt tranh khổ lớn gần như phi hình tượng. Bà ít công bố chúng khi còn sống, và tranh của bà chỉ được biết đến rộng rãi nhiều thập niên sau, làm thay đổi câu chuyện "ai đi trước".
- Khoảng 1910–1913 — Wassily Kandinsky ở Munich vẽ những tranh trừu tượng đầu tiên của mình và viết cuốn sách thường được dịch là "Về cái tinh thần trong nghệ thuật", lập luận màu và hình có thể tác động lên người xem như âm nhạc.
- 1915 — Kazimir Malevich trưng bày "Hình vuông đen" ở Petrograd trong khuôn khổ trào lưu ông gọi là Suprematism, đẩy hội hoạ về những hình hình học thuần tuý.
- Từ 1917 — Piet Mondrian và nhóm De Stijl ở Hà Lan rút gọn hội hoạ về đường ngang, đường dọc, ba màu cơ bản cùng trắng, đen, xám.
- Thập niên 1940–1950 — ở New York, nhóm biểu hiện trừu tượng nổi lên: Jackson Pollock nhỏ giọt và hất sơn lên toan trải dưới sàn, Willem de Kooning với nét cọ mạnh, Mark Rothko và các hoạ sĩ trường màu với những mảng màu lớn, viền mờ.
- Từ đó đến nay — trừu tượng trở thành một ngôn ngữ phổ biến của hội hoạ khắp thế giới, kể cả ở Việt Nam, đi cùng chất liệu địa phương như sơn mài, giấy dó, lụa.
Mốc năm trong danh sách là gần đúng ở mức được tài liệu thống nhất. Khi cần trích chính xác tên tác phẩm và năm, kiểm ở trang bộ sưu tập của bảo tàng.
Hai nhánh lớn: hình học và biểu hiện
Có rất nhiều cách phân loại, nhưng với người mới, chia làm hai nhánh là đủ để bắt đầu nhận ra mình đang đứng trước loại tranh nào.
| Khía cạnh | Trừu tượng hình học | Trừu tượng biểu hiện, trữ tình |
|---|---|---|
| Hình dạng | Đường thẳng, hình vuông, tròn, tam giác, cạnh sắc | Mảng loang, vệt cọ, nét tự do, cạnh mềm |
| Dấu tay hoạ sĩ | Thường được giấu, bề mặt phẳng | Lộ rõ: tốc độ, lực, hướng của động tác vẽ |
| Cảm giác chung | Trật tự, cân bằng, tĩnh, có khi lạnh | Năng lượng, cảm xúc, chuyển động |
| Ví dụ hay gặp | Malevich, Mondrian, sau này là nghệ thuật op art | Kandinsky giai đoạn đầu, Pollock, de Kooning; Rothko đứng giữa với mảng màu lớn mà mềm |
| Khi xem, để ý | Tỉ lệ các mảng, khoảng cách, chỗ cân bằng và chỗ lệch | Lớp chồng lớp, dấu vết động tác, nhịp nhanh chậm của nét |
Nhiều tranh trừu tượng đương đại pha trộn cả hai. Nhận ra phần nào là trật tự được tính toán và phần nào là dấu vết của cử chỉ đã là một cách đọc tranh có giá trị.
"Trẻ con cũng vẽ được": trả lời thẳng
Bề ngoài giống, quá trình khác. Một vài vệt màu trông giống nhau, nhưng tranh trừu tượng của hoạ sĩ chuyên nghiệp là kết quả của hàng loạt quyết định có chủ ý: chọn khổ, chọn màu, sửa, phủ, bỏ, dừng lại đúng lúc. Phần lớn quyết định ấy không thấy được ở một tấm ảnh nhỏ.
Có bằng chứng thực nghiệm. Một nghiên cứu tâm lý học công bố năm 2011 của Angelina Hawley-Dolan và Ellen Winner cho thấy người xem, kể cả người không học mỹ thuật, khi đặt cạnh nhau tranh trừu tượng của hoạ sĩ chuyên nghiệp và hình vẽ của trẻ em hay động vật, chọn tranh của hoạ sĩ là "tốt hơn" nhiều hơn mức ngẫu nhiên và mô tả chúng là có chủ ý hơn. Kết quả không có nghĩa là ai cũng phân biệt được mọi lúc, nhưng cho thấy sự khác biệt có thật.
Tranh nằm trong một loạt và một bối cảnh. Một bức của Rothko có ý nghĩa đầy đủ hơn khi bạn thấy nó là một trong nhiều năm thử nghiệm cùng một cấu trúc, và khi biết vào thời điểm đó chưa ai vẽ như thế. Người đi đầu và người làm theo khác nhau ở chỗ này.
Kỹ thuật vẫn có. Mảng màu Rothko gồm nhiều lớp mỏng chồng lên nhau để màu như phát sáng từ bên trong; lối nhỏ giọt của Pollock đòi hỏi kiểm soát độ loãng của sơn, tốc độ và nhịp cơ thể. Thử làm lại sẽ thấy không dễ.
Nhưng không phải tranh trừu tượng nào cũng hay. Thừa nhận điều này là công bằng. Trừu tượng không phải tấm bình phong che kém cỏi, cũng không tự động là sâu sắc. Áp dụng khung mô tả, phân tích, diễn giải, đánh giá như với mọi bức tranh khác.
Bài tập mười phút trước một bức tranh trừu tượng
Bài tập này dùng tốt nhất ở bảo tàng hoặc phòng tranh, trước tác phẩm thật.
- Phút đầu: đứng ở khoảng cách bình thường, ghi ba từ cho cảm giác đầu tiên, không cần lý do.
- Phút hai đến bốn: mô tả những gì có — bao nhiêu màu chính, mảng nào lớn nhất, chỗ nào sáng nhất, cạnh mềm hay sắc, bề mặt dày hay mỏng.
- Phút năm đến sáu: lại gần tới khi mép tranh tràn khỏi tầm nhìn. Với tranh trường màu khổ lớn, đây là khoảng cách hoạ sĩ thường muốn.
- Phút bảy: tìm dấu vết động tác — cọ đi theo hướng nào, có chỗ bị cạo, nhỏ giọt, chảy. Hình dung cơ thể hoạ sĩ đã chuyển động ra sao.
- Phút tám: đọc tên tranh và năm, xem có làm bạn nhìn khác đi không.
- Phút chín đến mười: ngồi xuống hoặc lùi xa, nhìn lại ba từ ban đầu. Còn đúng không, hay đã đổi?
Nhiều người ngạc nhiên vì mười phút trước một bức trừu tượng trôi nhanh hơn họ nghĩ. Nếu sau mười phút bức tranh vẫn không nói gì với bạn, đó cũng là một kết quả hợp lệ.
Vài từ để nói về tranh trừu tượng cho cụ thể
Phần khó nhất khi kể về một bức trừu tượng là thiếu từ, nên người ta rơi vào "đẹp", "lạ", "khó hiểu". Những cặp từ dưới đây giúp bạn mô tả điều mình thấy thay vì phán xét.
- Đặc và thoáng: mảng nào dày đặc hình, màu; mảng nào để trống, nghỉ.
- Nặng và nhẹ: màu tối, mảng lớn, đặt thấp thường trông nặng; màu sáng, mảng nhỏ, đặt cao thường trông nhẹ. Bức tranh nghiêng về phía nào?
- Sắc cạnh và mềm cạnh: ranh giới giữa các mảng dứt khoát hay tan vào nhau.
- Nhanh và chậm: nét cọ trông như được quét trong một nhịp, hay được đắp tỉ mỉ từng lớp.
- Phẳng và sâu: các mảng nằm trên một mặt, hay có cảm giác mảng này lùi sau mảng kia.
- Mờ và trong: lớp màu đục che kín, hay lớp mỏng để lộ màu bên dưới như kính màu.
- Lặp và đột biến: một hình, một nhịp được lặp nhiều lần, rồi có một chỗ phá vỡ nhịp đó.
Dùng ba bốn cặp từ này là đủ để viết một đoạn mô tả có thịt về bất kỳ bức trừu tượng nào. Khi trò chuyện với người đi cùng hay với chính hoạ sĩ ở buổi khai mạc, những câu như "phần dưới bên trái nặng hơn hẳn, nhưng chấm vàng nhỏ ở góc trên kéo lại" mở ra cuộc nói chuyện thật, thay vì một lời khen xã giao.
AI tạo ảnh trừu tượng trong vài giây: còn ý nghĩa gì?
Các công cụ tạo ảnh hiện nay cho ra một "bức tranh trừu tượng" chỉ với một câu mô tả. Điều này làm nhiều người hỏi: vậy tranh trừu tượng còn giá trị gì? Câu trả lời nằm ở chỗ đã bàn: giá trị của một tác phẩm trừu tượng không chỉ ở hình ảnh cuối cùng mà ở chủ ý, ở quá trình trên vật liệu thật, ở bề mặt mà ảnh không chụp được, và ở vị trí của nó trong một hành trình sáng tác. Ảnh do máy tạo có thể đẹp mắt, nhưng nó là một loại sản phẩm khác.
Khi hỏi AI về một bức tranh trừu tượng, bạn sẽ thấy nó rất sẵn sàng diễn giải: "tượng trưng cho sự hỗn loạn nội tâm", "thể hiện khát vọng tự do". Những câu này nghe hay nhưng thường không dựa vào đâu. Cách dùng tốt hơn là nhờ AI mô tả các yếu tố hình thức, và đặt câu hỏi cho bạn. Câu lệnh mẫu: "Mô tả bố cục, màu và bề mặt của bức tranh trong ảnh bằng ngôn ngữ trung tính, không diễn giải ý nghĩa. Sau đó đặt cho mình bốn câu hỏi để tự cảm nhận."
Nếu AI nêu ý định của hoạ sĩ hay một câu trích, yêu cầu nó nói nguồn, rồi tự kiểm ở tài liệu của bảo tàng hoặc phỏng vấn đã công bố. Với tranh của hoạ sĩ Việt Nam đương đại, AI rất ít dữ liệu và dễ bịa; hỏi trực tiếp người trực phòng tranh hoặc đọc lời giới thiệu triển lãm đáng tin hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người vẽ tranh trừu tượng đầu tiên?
Không có câu trả lời gọn. Kandinsky thường được nêu tên, nhưng Hilma af Klint đã vẽ những tranh gần như phi hình tượng từ khoảng năm 1906, trước ông vài năm, dù bà ít công bố. Ngoài ra còn nhiều hoạ sĩ khác thử nghiệm cùng thời. Câu hỏi này vẫn được bàn.
Tranh trừu tượng có ý nghĩa cố định không?
Thường là không. Hoạ sĩ có thể có ý định riêng, đôi khi được ghi lại trong thư từ hay phỏng vấn, nhưng nhiều người cố ý để tác phẩm mở. Diễn giải của bạn có giá trị khi dựa vào những gì thấy được trên tranh, kể cả khi nó khác ý định tác giả.
Vì sao nhiều tranh trừu tượng đặt tên là Không đề hay chỉ có số?
Vì hoạ sĩ không muốn tên tranh dẫn người xem đi tìm một vật hay câu chuyện. Tên dạng số, như Bố cục số 7, nhấn mạnh tranh là một thực thể hình thức. Một số hoạ sĩ cũng dùng tên âm nhạc như ngẫu hứng, tổ khúc.
Xem tranh trừu tượng qua điện thoại có được không?
Được để làm quen, nhưng mất nhiều hơn so với tranh hình tượng. Tranh trừu tượng dựa nhiều vào kích thước, bề mặt, độ dày và sắc độ tinh tế của màu, những thứ màn hình nhỏ làm mất. Nếu có thể, xem tận nơi ít nhất vài lần.
Có cần học vẽ hình thật trước khi vẽ trừu tượng không?
Không bắt buộc, nhưng phần lớn hoạ sĩ trừu tượng nổi tiếng đều từng học vẽ hình, màu, bố cục bài bản. Nền tảng đó giúp họ kiểm soát quyết định của mình. Người mới thích trừu tượng vẫn nên tập song song các bài cơ bản về màu và bố cục.
Tranh trừu tượng có hợp để treo trong nhà không?
Có, và nhiều người thích vì nó không áp đặt câu chuyện, để mỗi ngày nhìn một kiểu. Điều quan trọng là bạn có thật sự thích nhìn nó lâu dài không. Đừng chọn chỉ vì hợp màu sofa; chọn bức mà bạn muốn quay lại nhìn.