Lập thể là trào lưu hội hoạ do Pablo Picasso và Georges Braque phát triển ở Paris trong khoảng 1907 đến 1914, trong đó vật thể bị chia thành các mặt phẳng và được trình bày như thể nhìn từ nhiều phía cùng một lúc. Thay vì đặt người xem ở một điểm cố định như phối cảnh truyền thống, tranh lập thể ghép các góc nhìn lại, làm hình dạng gãy khúc nhưng giàu thông tin hơn về vật.
Bài này giải thích lập thể từ đâu ra, hai giai đoạn phân tích và tổng hợp khác nhau thế nào, cách tìm ra chai, ly, cây đàn trong một bức tranh tưởng như hỗn độn, vì sao trào lưu ngắn ngủi này được coi là bước ngoặt của nghệ thuật thế kỷ 20, và cách hỏi AI về nó mà không bị dẫn sai.
Lập thể là gì, nói cho người xem
Hãy nghĩ tới việc mô tả một cái cốc cho người chưa từng thấy. Bạn sẽ nói miệng cốc tròn, thân cốc nhìn ngang là hình chữ nhật, có quai ở một bên, đáy phẳng. Không góc nhìn nào cho thấy tất cả điều đó cùng lúc. Tranh lập thể làm việc tương tự: nó ghép vành tròn nhìn từ trên xuống với thân thẳng nhìn ngang, để trên mặt tranh có nhiều sự thật về cái cốc hơn một tấm ảnh.
Kết quả là hình bị chặt thành những mặt phẳng nhỏ, cạnh sắc, đan xen và chồng lên nhau; vật và khoảng không quanh nó hoà vào nhau; phối cảnh một điểm tụ bị bỏ. Tranh lập thể vì vậy không "sai" theo nghĩa vẽ không giống. Nó đổi câu hỏi từ "vật trông như thế nào từ chỗ mình đứng" sang "vật là gì, có cấu trúc thế nào".
Đề tài của lập thể thường giản dị đến bất ngờ: tĩnh vật trên bàn quán cà phê với chai, ly, tẩu thuốc, tờ báo; nhạc cụ như đàn guitar, vĩ cầm; chân dung người quen; phong cảnh làng với những ngôi nhà khối hộp. Đề tài quen thuộc giúp người xem có chỗ bám khi hình dạng đã bị biến đổi nhiều.
Từ Cézanne đến "Những cô nàng ở Avignon"
Lập thể có tổ tiên rõ ràng nhất là Paul Cézanne. Trong tranh tĩnh vật và phong cảnh cuối đời, ông dựng hình bằng những mảng màu như những mặt phẳng nhỏ, và nhiều khi một chiếc bàn hay một cái đĩa được nhìn từ các điểm khác nhau trong cùng một bức. Câu nói thường được trích của ông, khuyên xử lý thiên nhiên bằng hình trụ, hình cầu và hình nón, trở thành một khẩu hiệu cho thế hệ sau. Các cuộc triển lãm lớn về Cézanne ở Paris sau khi ông mất năm 1906 gây ảnh hưởng mạnh tới giới trẻ.
Năm 1907, Picasso hoàn thành "Những cô nàng ở Avignon", bức tranh khổ lớn với các thân người gãy góc, gương mặt như mặt nạ. Ảnh hưởng của điêu khắc Iberia cổ và của tượng, mặt nạ châu Phi trưng bày ở Paris thời đó được giới nghiên cứu ghi nhận rộng rãi. Ngày nay việc vay mượn này cũng được nhìn lại một cách phê phán hơn, trong bối cảnh thuộc địa khi những hiện vật ấy được đưa sang châu Âu.
Georges Braque thấy bức tranh và bắt đầu làm việc song song với Picasso. Năm 1908, khi xem tranh phong cảnh của Braque, nhà phê bình Louis Vauxcelles nhắc tới những "khối lập phương", và cái tên lập thể ra đời từ đó. Trong vài năm, hai hoạ sĩ làm việc gần đến mức có những bức khó phân biệt của ai nếu không có chữ ký.
Hai giai đoạn: lập thể phân tích và lập thể tổng hợp
Các sử gia thường chia lập thể của Picasso và Braque thành hai giai đoạn. Mốc năm là gần đúng, các tài liệu có thể lệch nhau một chút.
| Khía cạnh | Lập thể phân tích (khoảng 1909–1912) | Lập thể tổng hợp (khoảng 1912–1914) |
|---|---|---|
| Cách xử lý vật | Bẻ vật thành rất nhiều mặt nhỏ, gần như tan vào nền | Ghép lại từ ít mảng lớn, phẳng, dễ đọc hơn |
| Màu sắc | Gần như đơn sắc: nâu, xám, ô liu, để màu không làm phân tán việc đọc cấu trúc | Màu trở lại, tươi và phẳng hơn |
| Chất liệu | Sơn dầu trên toan | Thêm cắt dán: giấy báo, giấy dán tường, giấy giả vân gỗ, cả vải dầu |
| Chữ và ký hiệu | Thỉnh thoảng có vài chữ cái vẽ bằng khuôn | Chữ, mẩu báo, nhãn chai xuất hiện thành một phần của tranh |
| Cảm giác khi xem | Rung động, khó nắm bắt, cần nhìn lâu | Vui, trò chơi giữa thật và giả, phẳng như ghép hình |
Bức "Tĩnh vật với ghế mây" năm 1912 của Picasso, có dán một mảnh vải dầu in hoa văn mây đan và viền bằng sợi thừng, thường được nhắc tới như một trong những tác phẩm cắt dán đầu tiên của hội hoạ hiện đại. Chi tiết tác phẩm nên kiểm lại ở nguồn bảo tàng khi bạn trích dẫn.
Cách đọc một bức tranh lập thể không bối rối
Đọc tên tranh trước. Với lập thể, tên tranh là manh mối hợp lệ: "Đàn guitar", "Chai và ly", "Chân dung…" cho bạn biết cần tìm gì. Đây là ngoại lệ so với lời khuyên thông thường đọc chú thích sau cùng.
Tìm các chi tiết "neo". Hoạ sĩ lập thể thường để lại vài chi tiết dễ nhận: lỗ thoát âm tròn và dây đàn, cổ chai, núm vặn của vĩ cầm, một chòm ria, một cúc áo. Tìm được một chi tiết neo, phần còn lại sẽ bắt đầu sắp xếp quanh nó.
Theo các đường thẳng đứng và đường cong. Trong rừng mặt phẳng chéo, những đường thẳng đứng thường là thân chai, mép bàn; những đường cong thường là miệng ly, thân đàn.
Chấp nhận việc không ghép lại thành ảnh. Đừng cố dựng lại một hình ảnh liền mạch trong đầu. Niềm vui ở đây là thấy hai góc nhìn cùng tồn tại, như miệng ly vừa tròn vừa thẳng.
Để ý ánh sáng không nhất quán. Mỗi mặt phẳng có thể được chiếu sáng từ một hướng khác nhau. Đó không phải lỗi mà là cách tạo cảm giác các mặt đang xoay quanh vật.
Đọc phần chữ. Ở giai đoạn tổng hợp, vài chữ cái hay mẩu báo có thể là chơi chữ, gợi tên quán, tên tờ báo, hoặc tin tức thời đó. Thông tin này cần nguồn nghiên cứu, đừng tự suy diễn.
Lập thể lan rộng và để lại gì
Trong khi Picasso và Braque làm việc khá khép kín, nhiều hoạ sĩ khác ở Paris phát triển lập thể theo hướng riêng và đưa nó ra công chúng.
- Juan Gris làm lập thể tổng hợp chặt chẽ, màu sáng, cấu trúc như toán học.
- Fernand Léger đưa hình khối ống trụ vào đề tài máy móc, đô thị, người lao động.
- Robert Delaunay và Sonia Delaunay kết hợp cấu trúc lập thể với màu rực và vòng tròn đồng tâm, hướng đi mà nhà thơ Apollinaire gọi là Orphisme.
- Marcel Duchamp với "Khoả thân xuống cầu thang số 2" năm 1912 kết hợp mặt phẳng lập thể với chuyển động liên tiếp.
- Ở ngoài hội hoạ, kỹ thuật cắt dán mở đường cho việc đưa vật liệu đời thường vào nghệ thuật; cách nghĩ về mặt phẳng và cấu trúc ảnh hưởng tới vị lai Ý, kiến tạo Nga, thiết kế và kiến trúc thế kỷ 20.
Chiến tranh thế giới thứ nhất năm 1914 chấm dứt giai đoạn hợp tác của Picasso và Braque khi Braque nhập ngũ. Lập thể như một trào lưu cụ thể kéo dài chưa tới mười năm, nhưng câu hỏi nó đặt ra — hội hoạ có buộc phải bắt chước cái mắt thấy từ một điểm hay không — thì đi xa hơn nhiều.
Những hiểu lầm về lập thể
Lập thể hay bị nhắc tới như biểu tượng của "nghệ thuật khó hiểu", kéo theo nhiều nhận định sai. Một vài chỗ cần đính chính:
- "Vẽ như vậy vì không vẽ giống được." Picasso được đào tạo hàn lâm từ nhỏ, những bức vẽ thời thiếu niên của ông cho thấy tay nghề dựng hình, sáng tối rất vững. Braque cũng học nghề trang trí và hội hoạ bài bản. Lập thể là một lựa chọn, không phải sự thiếu kỹ năng.
- "Lập thể là vẽ toàn hình vuông." Tên gọi gợi khối lập phương, nhưng tranh lập thể đầy đường cong, mặt cắt chéo, hình tam giác và các mảng không đều. Cái cốt lõi là nhiều góc nhìn và mặt phẳng, không phải một hình hình học cụ thể.
- "Picasso cả đời vẽ lập thể." Trước lập thể ông có thời kỳ xanh và thời kỳ hồng; sau đó, những năm 1920 ông có giai đoạn vẽ những thân người đồ sộ theo lối cổ điển; về sau còn nhiều hướng khác. Lập thể chỉ là một chặng, dù là chặng ảnh hưởng nhất.
- "Lập thể chỉ có trong hội hoạ." Picasso làm những cây đàn guitar bằng bìa, sau đó bằng kim loại tấm, từ năm 1912; các nhà điêu khắc như Alexander Archipenko, Jacques Lipchitz phát triển điêu khắc lập thể. Ý tưởng mặt phẳng và khoảng trống trở thành một phần ngôn ngữ của điêu khắc hiện đại.
- "Hiểu lập thể cần đọc lý thuyết toán học." Có những bài viết thời ấy nhắc tới chiều thứ tư và hình học phi Euclid, và giới nghiên cứu vẫn bàn về mức ảnh hưởng thật của chúng. Với người xem, nhìn kỹ và tìm chi tiết neo là đủ để bắt đầu.
Những đính chính này cũng là phép thử nhanh cho câu trả lời của AI: nếu một đoạn giải thích lặp lại các hiểu lầm trên, nên đọc phần còn lại của nó với nhiều nghi ngờ hơn.
Hỏi AI về lập thể và kiểm chứng thế nào
Lập thể là đề tài AI trả lời trôi chảy vì có rất nhiều tài liệu, nhưng cũng là nơi nó hay trộn năm, tên tranh và người vẽ. Dùng theo trình tự dưới đây.
- Hỏi khái niệm trước: "Giải thích lập thể phân tích và lập thể tổng hợp cho người mới, mỗi giai đoạn nêu ba đặc điểm nhìn thấy được trên tranh."
- Hỏi để luyện mắt: gửi ảnh một bức lập thể từ bộ sưu tập số chính thức và hỏi "Hãy chỉ cho mình ba chi tiết neo giúp nhận ra vật trong tranh, mô tả vị trí của chúng theo góc trái trên, phải dưới."
- Đối chiếu từng chi tiết AI chỉ ra với ảnh. Nếu AI "thấy" một cây đàn mà bạn không tìm ra, rất có thể nó đoán theo tên tranh hoặc bịa.
- Mọi năm, tên tranh tiếng gốc, kích thước, nơi lưu giữ: kiểm bằng trang bộ sưu tập của bảo tàng đang giữ tác phẩm.
- Thử tự làm: vẽ một cái cốc nhìn từ trên, nhìn ngang, nhìn chếch, cắt ba hình ra và ghép thành một. Mười phút như vậy làm bạn hiểu lập thể nhiều hơn mười trang giải thích.
Tác phẩm của Picasso và Braque vẫn được bảo hộ quyền tác giả ở nhiều nước. Nếu bạn chụp tranh, in lại hay dùng ảnh tác phẩm cho việc gì ngoài học tập cá nhân, hãy tìm hiểu quy định trước.
Câu hỏi thường gặp
Picasso có phải là người phát minh ra lập thể không?
Picasso và Braque cùng phát triển lập thể trong quá trình làm việc song song, nên các sử gia thường gọi đó là thành quả của cả hai. Phía sau họ còn có ảnh hưởng của Cézanne và nhiều nguồn khác. Gán lập thể cho riêng Picasso là đơn giản hoá.
Tranh lập thể có phải tranh trừu tượng không?
Không. Tranh lập thể luôn có đề tài cụ thể như chai, đàn, người, dù hình bị biến đổi nhiều. Tranh trừu tượng thì có thể không đại diện cho vật nào. Tuy vậy lập thể phân tích, khi vật gần như tan vào nền, là một bước quan trọng trên con đường dẫn tới trừu tượng.
Vì sao tranh lập thể giai đoạn đầu gần như không có màu?
Vì hoạ sĩ muốn người xem tập trung vào cấu trúc và mặt phẳng. Màu sắc mạnh sẽ kéo sự chú ý đi và làm rối việc đọc hình. Khi chuyển sang giai đoạn tổng hợp với mảng lớn và phẳng hơn, màu được đưa trở lại.
Guernica có phải tranh lập thể không?
Guernica được Picasso vẽ năm 1937, khá lâu sau giai đoạn lập thể chính. Bức tranh dùng nhiều thủ pháp lập thể như hình gãy, nhiều góc nhìn, bảng màu xám đen, nhưng thường được xếp là tác phẩm mang dấu ấn lập thể kết hợp biểu hiện, không thuộc giai đoạn 1907–1914.
Ở Việt Nam có hoạ sĩ vẽ theo lối lập thể không?
Có những hoạ sĩ Việt Nam hiện đại tiếp thu cách dựng hình bằng mảng và nhiều góc nhìn của lập thể trong một giai đoạn hoặc một số tác phẩm. Khi muốn tìm hiểu cụ thể, nên đọc tài liệu của bảo tàng hoặc sách nghiên cứu mỹ thuật đáng tin, vì đây là chỗ AI dễ gán nhầm.
Muốn hiểu lập thể nhanh nên xem bức nào trước?
Nên xem một tĩnh vật lập thể tổng hợp có đề tài rõ như đàn guitar hay chai và ly, vì mảng lớn và có màu nên dễ đọc. Sau đó mới xem một bức phân tích để thấy khác biệt. Ảnh từ bộ sưu tập số của bảo tàng cho chất lượng tốt nhất.