Cọ vẽ số không phải là chỗ tạo ra tranh đẹp; nó là chỗ tạo ra cảm giác tay, và cảm giác ấy chỉ đến khi bạn dùng đủ lâu một vài cọ quen. Người mới thường tải về vài chục bộ cọ, mỗi tối thử một bộ, và sau ba tháng vẫn chưa vẽ xong bức nào. Người vẽ lâu năm thì ngược lại: phần lớn tranh của họ chỉ dùng năm sáu cọ, nhiều cọ trong đó chính họ chỉnh lại từ cọ mặc định.
Bài này giải thích một cọ số được cấu tạo từ những gì, đề xuất bộ năm cọ đủ cho hầu hết công việc minh hoạ, cách chỉnh vài thông số quan trọng, và cách tự làm cọ vân từ vật liệu thật quanh nhà. Tên thông số mỗi ứng dụng đặt một kiểu, nên bài mô tả theo chức năng; bạn đối chiếu với bảng chỉnh cọ của ứng dụng mình đang dùng.
Một cọ số được làm từ những gì
Về bản chất, cọ số là một hình nhỏ được ứng dụng in lặp đi lặp lại dọc theo đường bút đi. Hình đó gọi là đầu cọ: có thể là chấm tròn sắc mép, chấm tròn mềm mép, hay một vệt mực loang chụp từ giấy. Khi các hình in sát nhau, ta thấy một nét liền; khi giãn ra, ta thấy chuỗi chấm. Khoảng cách giữa các lần in là thông số đầu tiên quyết định nét mượt hay lổn nhổn.
Lớp thứ hai là vân cọ, một hình nền được chiếu lên nét để giả bề mặt giấy thô hay vải bố. Vân khác đầu cọ ở chỗ nó đứng yên so với canvas, nên các nét chồng lên nhau sẽ lộ cùng một mặt giấy, giống vẽ chì trên giấy có hạt thật. Nhiều cọ phác "giống chì" chỉ là một đầu cọ tròn nhỏ cộng với vân giấy.
Lớp thứ ba là động lực, tức cách nét phản ứng với tay bạn. Lực nhấn có thể điều khiển độ lớn nét, độ đậm, hoặc cả hai. Độ nghiêng bút có thể biến cọ chì thành nét tô bản rộng như khi nghiêng chì thật. Tốc độ kéo bút có thể làm nét mảnh đi khi vẽ nhanh. Cuối cùng là độ mượt, phần mềm tự kéo thẳng những rung động nhỏ của tay. Hiểu bốn lớp này thì nhìn bảng chỉnh cọ dài cả trang không còn đáng sợ: mọi thông số đều thuộc về một trong bốn nhóm.
Bộ năm cọ đủ cho hầu hết minh hoạ
Dưới đây là bộ cọ tối thiểu mà nhiều người vẽ minh hoạ dùng hằng ngày. Ứng dụng nào cũng có sẵn cọ tương tự trong bộ mặc định; bạn chọn một cái gần nhất rồi chỉnh theo gợi ý.
| Cọ | Dùng để | Lực nhấn điều khiển | Gợi ý chỉnh |
|---|---|---|---|
| Cọ phác | Phác hình, dựng bố cục | Độ đậm là chính, độ lớn ít | Thêm chút vân giấy, độ mượt thấp để giữ nét tự nhiên |
| Cọ nét | Vẽ đường viền sạch | Độ lớn là chính | Đầu cọ tròn sắc, độ mượt vừa, đầu và cuối nét thon nhọn |
| Cọ tô phẳng | Tô kín vùng màu | Không hoặc rất ít | Mép sắc, độ phủ đầy, không vân, để tô không để lại khe |
| Cọ mềm | Chuyển sáng tối, ánh sáng dịu | Độ đậm | Mép rất mềm, dùng cỡ lớn, độ mờ thấp và vẽ chồng |
| Cọ vân | Tạo chất liệu: đá, vải, lá, tường | Độ đậm và độ lớn | Đầu cọ là hình chụp vật liệu thật, khoảng cách giãn, xoay ngẫu nhiên |
Năm cọ này có thể vẽ từ minh hoạ sách thiếu nhi đến truyện tranh. Khi đã dùng thạo, bạn mới cần thêm cọ chuyên biệt như cọ màu nước loang hay cọ sơn dầu có vệt lông. Đặt năm cọ vào một nhóm riêng tên "dùng hằng ngày" để không phải lục tìm giữa thư viện.
Những thông số đáng chỉnh và chúng làm gì
Bảng chỉnh cọ có thể dài vài chục dòng. Bảng dưới gom những thông số tạo khác biệt rõ nhất với người mới, kèm dấu hiệu nhận ra khi chỉnh sai.
| Thông số | Tác dụng | Dấu hiệu chỉnh chưa hợp |
|---|---|---|
| Khoảng cách in | Mật độ đầu cọ dọc theo nét | Nét có răng cưa hoặc chuỗi chấm khi vẽ nhanh |
| Độ lớn tối thiểu | Nét mảnh nhất khi chạm nhẹ | Chạm nhẹ mà nét mất hẳn hoặc vẫn to |
| Độ mờ tối thiểu | Độ nhạt nhất khi chạm nhẹ | Không tô được vùng nhạt, mọi nét đều đậm như nhau |
| Thon đầu, thon cuối | Nét nhọn dần ở hai đầu | Đường viền trông như dây thép, cụt ở hai đầu |
| Độ mượt | Kéo thẳng rung động của tay | Thấp quá thì nét run, cao quá thì nét trễ và khó vẽ góc gấp |
| Xoay đầu cọ | Đầu cọ xoay theo hướng nét hoặc ngẫu nhiên | Cọ vân lặp lại thành hoa văn đều tăm tắp |
Mỗi lần chỉnh, chỉ đổi một thông số rồi vẽ thử một dải nét từ nhẹ đến mạnh, chậm đến nhanh. Đổi ba thứ cùng lúc thì không biết thứ nào tạo khác biệt. Trước khi chỉnh, nhân bản cọ gốc và chỉnh trên bản sao, để còn quay về.
Độ mượt nét: cứu cánh cho đường viền, kẻ thù của nét phác
Độ mượt là thông số bị hiểu lầm nhiều nhất. Người mới thấy tranh của người khác có đường viền thon mượt như in, rồi tưởng họ có tay vững bẩm sinh. Thực ra rất nhiều người vẽ nét sạch đều bật chức năng làm mượt ở mức vừa phải. Đó không phải gian lận, cũng như dùng thước cong khi vẽ tay không phải gian lận.
Vấn đề là chức năng này có giá. Khi bật cao, phần mềm cần thêm thời gian để tính đường đi trung bình, nên nét hiện ra trễ sau đầu bút. Vẽ đường cong dài thì đẹp, nhưng vẽ góc gấp như khuỷu tay hay nếp áo thì nét bị bo tròn mất. Với cọ phác, độ mượt cao còn làm nét mất vẻ ngập ngừng tự nhiên, khiến bản phác trông khô cứng.
Cách dùng hợp lý là để cọ phác ở mức thấp hoặc tắt, cọ nét ở mức vừa, và chỉ tăng cao khi vẽ những đường cong dài như tóc bay hay vạt áo. Một số ứng dụng có hai kiểu làm mượt: theo tốc độ và theo khoảng cách kéo. Thử cả hai trên cùng một đường cong chữ S để thấy kiểu nào hợp tay bạn. Nếu nét vẫn run dù đã bật mượt, nguyên nhân thường là vẽ quá chậm từ cổ tay; tập kéo nét từ khuỷu tay sẽ hiệu quả hơn bất kỳ thông số nào.
Tự làm cọ vân từ vật liệu thật
Cọ vân tự làm mang lại chất riêng cho tranh mà không bộ cọ tải về nào có. Nguyên liệu nằm sẵn trong nhà: mực tàu, bọt biển rửa bát, giấy nhám, lá khô, vải bố, bàn chải đánh răng cũ.
- Tạo vết. Chấm bọt biển nhúng mực lên giấy trắng, quẹt bàn chải, chà than lên giấy nhám đặt dưới giấy mỏng. Làm vài chục vết, mỗi vết cỡ đồng xu đến lòng bàn tay.
- Chụp hoặc quét. Chụp thẳng góc dưới ánh sáng đều, không bóng tay, không đèn flash. Ánh sáng ban ngày gần cửa sổ là tốt.
- Chuyển sang đen trắng và tăng tương phản. Nền giấy phải thật trắng, vết phải thật đen. Phần xám nhạt sẽ thành vùng mờ của cọ, nên giữ lại một ít nếu muốn cọ có độ trong.
- Cắt vuông và đặt vết vào giữa. Để một khoảng trắng quanh mép, tránh vết bị cụt thẳng khi in thành đầu cọ.
- Nhập làm đầu cọ. Trong bảng chỉnh cọ, tìm mục đổi hình đầu cọ, nhập ảnh vừa làm. Có ứng dụng yêu cầu vết màu trắng trên nền đen; nếu cọ in ra ngược, đảo màu ảnh.
- Chỉnh khoảng cách và xoay. Cọ vân cần khoảng cách giãn và xoay ngẫu nhiên để không lặp hoa văn. Thêm độ lớn ngẫu nhiên nhẹ.
- Đặt tên theo vật liệu. "Bọt biển mực khô", "giấy nhám than". Sau vài tháng bạn có một bộ cọ của riêng mình.
Cọ tự làm từ vết mực của chính bạn thì bạn có toàn quyền dùng, kể cả cho tranh bán. Đó là một lợi thế nhỏ nhưng thật so với cọ tải về.
Dùng AI khi tìm hiểu cọ, và chuyện bản quyền bộ cọ
Mô tả hiệu ứng, nhờ gợi ý thông số. Câu lệnh mẫu: "Trong ứng dụng vẽ số, muốn một cọ giống bút chì 2B trên giấy vẽ hơi thô: chạm nhẹ ra nét xám mảnh có hạt giấy, ấn mạnh ra nét đậm hơn nhưng không to lên nhiều. Liệt kê những thông số cần chỉnh theo bốn nhóm đầu cọ, vân, động lực, độ mượt, và giải thích từng cái." AI trả lời theo nguyên lý khá đúng; tên mục cụ thể thì đối chiếu với ứng dụng.
Tạo ảnh vân bằng công cụ AI, có điều kiện. Công cụ tạo ảnh có thể ra hình vân đá, vân gỗ để làm đầu cọ. Đọc điều khoản sử dụng hiện hành của công cụ xem có cho dùng thương mại không, và kiểm ảnh có lặp chi tiết lạ không. Vân tự chụp vẫn sạch về quyền hơn.
Cọ tải về có giấy phép riêng. Bộ cọ miễn phí hay trả phí đều do người làm ra giữ quyền. Phần lớn cho phép dùng để vẽ tranh, kể cả tranh bán, nhưng cấm chia sẻ lại hay bán lại bộ cọ. Đọc tệp giấy phép đi kèm; không gửi bộ cọ trả phí cho bạn bè dù chỉ để "thử".
Đừng để AI chọn cọ thay bạn. Chatbot có thể liệt kê mười loại cọ "phải có", nhưng danh sách đó chỉ làm thư viện cọ phình ra. Hỏi AI để hiểu, còn quyết định giữ cọ nào là do tay bạn thử.
Những lỗi hay gặp khi làm việc với cọ
Phần lớn rắc rối với cọ số không đến từ cọ kém mà từ cách dùng. Mấy lỗi dưới đây gặp ở cả người mới lẫn người đã vẽ vài năm.
- Dùng cọ vân để tô mảng lớn. Vân lặp lại thành hoa văn đều, nhìn là biết tranh số. Cọ vân chỉ nên rải ở vài chỗ, phần còn lại tô bằng cọ phẳng hoặc cọ mềm.
- Lạm dụng cọ mềm. Mọi chuyển sáng tối đều mềm làm hình nhoè và mất khối. Dùng cọ cứng để đặt mảng, cọ mềm chỉ để làm dịu vài ranh giới.
- Cọ nét không thon hai đầu. Đường viền đều tăm tắp trông cứng như dây điện. Bật thon đầu và thon cuối, hoặc tập nhấc bút nhẹ dần khi kết nét.
- Chỉnh cọ gốc mà không nhân bản. Chỉnh hỏng rồi không nhớ thông số cũ. Luôn chỉnh trên bản sao.
- Không sao lưu cọ tự làm. Cài lại ứng dụng hay đổi máy là mất sạch. Xuất cọ ra tệp, cất cùng chỗ với tệp tranh.
- Đổ lỗi cho cọ khi hình sai. Tranh chưa ổn vì tỉ lệ hay sáng tối thì đổi cọ nào cũng vậy. Kiểm hình trước, cọ sau.
Mỗi khi muốn tải bộ cọ mới, thử tự hỏi: bức tranh đang vẽ thiếu đúng thứ gì mà năm cọ hiện có không làm được. Nếu không trả lời được, bạn chưa cần cọ mới.
Câu hỏi thường gặp
Người mới cần bao nhiêu cọ là đủ?
Năm cọ là đủ cho phần lớn việc minh hoạ: cọ phác, cọ nét, cọ tô phẳng, cọ mềm và một cọ vân. Dùng thành thạo bộ này trong vài tháng có giá trị hơn nhiều so với có hàng trăm cọ mà cái nào cũng chỉ dùng một lần.
Vì sao nét vẽ của mình bị răng cưa dù đã chọn cọ tròn?
Thường do khoảng cách in đầu cọ quá giãn, nhất là khi vẽ nhanh, hoặc do canvas quá nhỏ rồi bị phóng to khi xem. Giảm khoảng cách trong bảng chỉnh cọ, và kiểm lại kích thước canvas có đủ cho mục đích của bức tranh không.
Bật độ mượt nét có bị coi là không biết vẽ không?
Không. Rất nhiều người vẽ chuyên nghiệp bật làm mượt khi vẽ đường viền, giống như người vẽ tay dùng thước cong. Chỉ nên để mức vừa phải và tắt khi phác, để nét không bị trễ và không mất vẻ tự nhiên.
Dùng cọ tải miễn phí để vẽ tranh bán có được không?
Tuỳ giấy phép của từng bộ cọ. Phần lớn cho phép dùng cọ để tạo tranh, kể cả để bán, nhưng cấm phát tán lại chính bộ cọ. Đọc tệp giấy phép đi kèm; nếu không có hoặc không rõ, hỏi người làm cọ hoặc chọn bộ khác.
Cọ chỉnh trên máy tính bảng có mang sang máy khác được không?
Hầu hết ứng dụng cho xuất cọ thành tệp riêng để sao lưu hoặc chuyển máy, nhưng cọ của ứng dụng này thường không mở được ở ứng dụng khác, hoặc mở được nhưng cảm giác khác. Sao lưu cọ tự làm định kỳ cùng với tệp tranh.
Có nên dùng cọ giả màu nước hay sơn dầu ngay từ đầu?
Nên đợi. Cọ giả chất liệu có nhiều hiệu ứng tự động, dễ che mất việc bạn chưa nắm sáng tối và màu. Tập vài tuần với cọ cứng và cọ mềm đơn giản, khi hình và màu đã ổn thì cọ chất liệu mới phát huy.