Quy trình lai hợp lý nhất cho tranh vẽ tay là: suy nghĩ trên giấy, kiểm và thử trên máy, thực hiện trên toan — và mỗi lần chuyển giữa giấy với máy đều có một bước kiểm để bạn không mang lỗi đi tiếp. Công cụ số và AI rất giỏi ở khâu thử: đổi khung, lật hình, kiểm sắc độ, thử màu. Bàn tay vẫn giỏi hơn ở khâu nghĩ bằng nét và khâu làm ra bề mặt tranh.
Bài này đi qua toàn bộ chuỗi: số hoá phác thảo, các phép kiểm trên máy, chỗ AI nên và không nên chen vào, các cách chuyển hình về toan, và cách dùng điện thoại theo dõi khi đang vẽ. Phần vẽ hoàn toàn trên máy tính bảng thuộc danh mục vẽ số của trang; ở đây sản phẩm cuối cùng vẫn là tranh trên toan hoặc giấy.
Vì sao không làm hết trên giấy, cũng không làm hết trên máy
Làm hết trên giấy là cách truyền thống và vẫn tốt. Nhưng có những việc giấy làm chậm: thử năm cách cắt khung phải vẽ năm lần, kiểm sắc độ phải nheo mắt đoán, lật ngược hình để tìm lỗi tỉ lệ phải đi tìm gương. Với tranh khổ lớn, mỗi lần sửa trên toan tốn cả buổi và có khi làm bẩn màu.
Làm hết trên máy thì nhanh, nhưng dễ trượt sang một kiểu tranh khác. Nét vẽ bằng bút cảm ứng mất đi lực tì và độ nhám của giấy; màu trên màn hình rực hơn màu thật; và khi có sẵn nút hoàn tác, ta ít khi phải cân nhắc kỹ trước khi đặt nét. Người vẽ quen tay có thể thấy mình vẽ khác đi mà không nhận ra.
Quy trình lai lấy phần mạnh của mỗi bên. Ý tưởng và nét đầu tiên ra đời trên giấy, nơi bàn tay suy nghĩ. Máy là phòng thí nghiệm để kiểm và thử. Toan là nơi thực hiện, nơi chất liệu lên tiếng. Mỗi lần chuyển qua lại có một mục đích rõ ràng, không phải chuyển cho có.
Một gợi ý để bắt đầu: đừng đổi cả quy trình cùng lúc. Bức tranh đầu tiên, chỉ thêm một bước là chụp phác thảo và lật ngang để kiểm. Bức thứ hai, thêm bước thử màu trên máy. Bức thứ ba, thử chuyển hình bằng lưới ô từ bản in. Đi từng bước như vậy, bạn biết rõ bước nào thực sự có ích với cách vẽ của mình, bước nào chỉ làm chậm, và giữ lại những gì đáng giữ.
Số hoá phác thảo đúng cách
Chất lượng của mọi bước sau phụ thuộc vào tấm ảnh phác thảo đầu tiên. Vài phút cẩn thận ở đây tiết kiệm hàng giờ về sau.
- Chụp dưới ánh sáng ban ngày gián tiếp, gần cửa sổ nhưng không có nắng chiếu thẳng, để không có bóng đổ của điện thoại hay bàn tay.
- Giữ điện thoại song song với mặt giấy. Nếu chụp nghiêng, hình sẽ bị méo hình thang và tỉ lệ sai ngay từ đầu. Nhiều ứng dụng quét tài liệu có chức năng tự nắn thẳng, dùng được tốt cho phác thảo.
- Chụp cả mép giấy để biết tỉ lệ khung gốc, rồi cắt sau.
- Tăng tương phản vừa phải để nét chì rõ, nhưng đừng đẩy tới mức mất các nét nhẹ, vì nét nhẹ thường là những phương án bạn còn phân vân.
- Đặt tên tệp theo tên tranh và ngày, lưu vào thư mục của bức tranh đó cùng các ảnh quá trình khác.
Nếu phác thảo nằm trong cuốn sổ có những trang ghi chép riêng tư, chỉ chụp đúng trang cần dùng. Thói quen nhỏ này tránh việc vô tình đưa thông tin cá nhân lên công cụ trực tuyến về sau.
Các phép kiểm trên máy và việc chúng phát hiện
Khi phác thảo đã nằm trên máy, bạn có một bộ phép kiểm nhanh mà trên giấy rất mất công. Phần lớn chỉ cần ứng dụng chỉnh ảnh cơ bản, không cần AI.
| Phép kiểm | Cách làm | Phát hiện điều gì |
|---|---|---|
| Lật ngang | Lật ảnh như soi gương | Lỗi tỉ lệ, khuôn mặt lệch, đường nghiêng sai mà mắt đã quen nên không thấy |
| Thu nhỏ | Xem ảnh cỡ con tem | Bố cục có đứng vững khi mất chi tiết hay không |
| Thang xám | Bỏ màu, chỉ giữ sắc độ | Mảng sáng tối có rõ ràng, có điểm nhấn hay không |
| Cắt khung | Thử các tỉ lệ khớp với toan bạn có | Phương án cắt nào hợp với khổ tranh thật |
| Chồng lớp | Đặt phác thảo lên ảnh tư liệu, giảm độ đục | Phối cảnh, vị trí vật thể so với thực tế |
Phép lật ngang là phép đơn giản nhất mà hiệu quả nhất. Người dạy vẽ vẫn khuyên soi tranh vào gương vì lý do này; trên máy, việc đó chỉ mất một chạm.
Chỗ AI nên chen vào, và chỗ nên để yên
Nên: thử phương án màu trên phác thảo. Đây là chỗ AI tiết kiệm nhiều công nhất, như đã bàn ở bài về thử phối màu. Phác thảo của bạn giữ nguyên, AI chỉ tô thử các hướng màu.
Nên: hỏi phản biện bằng chữ. Gửi ảnh phác thảo và hỏi: "Liệt kê ba điểm yếu lớn nhất về bố cục và tỉ lệ, không khen, không đề xuất phong cách." Coi câu trả lời là ý kiến thứ hai, đối chiếu với các phép kiểm ở trên. Nếu AI chỉ ra một lỗi mà phép kiểm không thấy, hãy tự nhìn lại thật kỹ trước khi sửa, vì máy cũng có lúc nhận xét sai.
Cân nhắc: tạo thêm chi tiết cho vùng bạn thiếu tư liệu. Ví dụ bạn cần hình dung một chiếc thuyền từ phía sau mà không có ảnh. Ảnh AI có thể giúp hình dung, nhưng hay sai cấu trúc. Tốt hơn là đi chụp hoặc tìm ảnh tư liệu thật; ở các bến thuyền từ Quảng Ninh tới Cà Mau, người làm nghề thường vui lòng cho bạn đứng chụp nếu hỏi trước. Nếu buộc phải dùng ảnh AI, chỉ lấy hướng hình khối chung và tự kiểm cấu trúc bằng hiểu biết của mình.
Để yên: nét và dáng chính. Đừng nhờ AI "làm đẹp" phác thảo hay "sửa giải phẫu" tự động. Nó sẽ thay nét của bạn bằng nét trung bình của hàng triệu bức ảnh, và bạn mất đúng cái làm nên phác thảo của mình.
Lỗi hay gặp khi đi lại giữa giấy và máy
Quy trình lai có thêm nhiều bước chuyển, và mỗi bước chuyển là một chỗ lỗi có thể chui vào. Những lỗi dưới đây gặp nhiều ở người mới thử cách làm này:
- Tỉ lệ khung phác thảo khác tỉ lệ toan. Phác trên trang sổ tỉ lệ này rồi mua toan tỉ lệ khác, đến lúc kẻ ô mới thấy phải cắt bớt hoặc thêm khoảng trống. Chọn toan trước, phác đúng tỉ lệ toan ngay từ thumbnail.
- In bản phác ra bị co giãn. Nhiều máy in tự thu nhỏ cho vừa lề giấy. Kiểm bằng một đoạn thước kẻ sẵn trên phác thảo trước khi kẻ ô hay đi giấy than.
- Chỉnh trên máy quá tay. Lúc sửa trên màn hình, ta dễ sửa luôn những chỗ không cần sửa, đến khi về toan thì phác thảo đã mất nét sống. Giữ bản gốc, chỉ sửa trên một bản sao, và chỉ sửa những lỗi đã được phép kiểm chỉ ra.
- Quên rằng màn hình rực hơn. Phương án màu thử trên máy luôn sáng hơn khi lên toan; luôn qua bước bảng thử màu.
- Lưu tệp lung tung. Ba tuần sau, không biết bản nào là bản cuối. Mỗi bức tranh một thư mục, đánh số phiên bản, ghi một dòng thay đổi.
Phần lớn các lỗi này không liên quan tới tay nghề vẽ, mà liên quan tới thói quen làm việc. Sửa thói quen một lần, bạn hưởng lợi ở mọi bức tranh sau.
Chuyển hình về toan: ba cách và khi nào dùng cách nào
Cách thứ nhất là kẻ ô. In phác thảo đã chỉnh, kẻ lưới ô vuông lên bản in, kẻ lưới cùng số ô lên toan bằng than mềm hoặc phấn, rồi vẽ lại từng ô. Cách này chậm nhưng buộc bạn vẽ lại bằng tay, nên nét trên toan vẫn là nét của bạn, chỉ được dẫn đường. Hợp với tranh khổ vừa và lớn, và là cách dạy mắt tỉ lệ rất tốt.
Cách thứ hai là giấy than hoặc giấy can. In phác thảo đúng khổ toan, đặt giấy than giữa bản in và toan, đi lại các đường chính. Nhanh và chính xác, hợp với tranh khổ nhỏ hoặc tranh cần chi tiết kiến trúc. Nhược điểm là nét chuyển sang dễ cứng; bạn nên chỉ chuyển đường mảng lớn rồi vẽ tự do phần còn lại. Với màu nước, đi nét thật nhẹ vì vết than khó xoá trên giấy.
Cách thứ ba là chiếu hình, dùng máy chiếu nhỏ chiếu phác thảo lên toan rồi vẽ theo. Đây là cách nhanh nhất cho tranh rất lớn như tranh tường. Nhiều hoạ sĩ dùng cách này một cách công khai. Điều cần nhớ là chỉ chiếu phác thảo của chính bạn, không chiếu ảnh AI hoàn chỉnh rồi tô theo, vì lúc đó bạn đã chuyển sang mức vẽ lại ảnh máy, và nên ghi chú đúng như vậy khi công bố.
Dùng điện thoại theo dõi trong lúc vẽ
Khi đã lên toan, máy vẫn có ích nếu dùng đúng lúc. Vài thói quen người vẽ quy trình lai hay giữ:
- Chụp tranh cuối mỗi buổi, cùng vị trí và cùng ánh sáng, để thấy tiến triển và để có hồ sơ quá trình.
- Chuyển ảnh tranh đang vẽ sang thang xám, đặt cạnh phác thảo sắc độ ban đầu, xem sắc độ có đang trôi không. Đây là lỗi hay gặp nhất khi vẽ nhiều buổi.
- Lật ngang ảnh tranh đang vẽ khi cảm thấy có gì đó sai mà không rõ là gì.
- Không dùng AI để "hoàn thiện thử" ảnh tranh đang dở rồi vẽ theo. Bạn sẽ đuổi theo ảnh máy thay vì đối thoại với bức tranh thật.
- Đặt điện thoại xa giá vẽ khi đang tô, bật chế độ không làm phiền. Quy trình lai cần máy ở đúng chỗ, không phải máy ở mọi lúc.
Ví dụ giả định: một hoạ sĩ ở Thái Nguyên vẽ một bức sơn dầu khổ lớn trong ba tuần, mỗi tối chụp một tấm. Đến tuần thứ hai, so ảnh xám với phác thảo, chị thấy mảng trời đã tối đi hai bậc do lớp màu chồng, sửa kịp trước khi lớp dưới khô hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Quy trình lai vẽ tay và kỹ thuật số là gì?
Là cách làm tranh mà ý tưởng và phác thảo ra đời trên giấy, việc kiểm và thử phương án làm trên máy, còn tranh cuối cùng vẫn vẽ tay trên toan hoặc giấy. Mỗi lần chuyển giữa giấy và máy đều có mục đích rõ.
Chuyển phác thảo lên toan khổ lớn bằng cách nào?
Ba cách phổ biến là kẻ ô, dùng giấy than và chiếu hình bằng máy chiếu nhỏ. Kẻ ô chậm nhưng luyện mắt, giấy than nhanh và chính xác cho khổ nhỏ, chiếu hình hợp với tranh rất lớn như tranh tường.
Chiếu hình lên toan rồi vẽ theo có bị coi là gian lận không?
Chiếu phác thảo của chính bạn là kỹ thuật chuyển hình được nhiều hoạ sĩ dùng công khai. Nếu chiếu ảnh AI hoàn chỉnh rồi tô theo thì bạn đang vẽ lại ảnh máy và nên ghi chú đúng như vậy.
Có nên nhờ AI sửa giải phẫu trong phác thảo không?
Không nên để AI tự sửa nét, vì nó sẽ thay nét của bạn bằng nét trung bình. Hãy dùng phép lật ngang, chồng lớp với ảnh tư liệu, hoặc hỏi AI chỉ ra điểm yếu bằng chữ rồi tự sửa.
Chụp phác thảo thế nào để không bị méo tỉ lệ?
Chụp dưới ánh sáng ban ngày gián tiếp, giữ điện thoại song song với mặt giấy, chụp cả mép giấy, rồi dùng chức năng nắn thẳng của ứng dụng quét tài liệu nếu cần.
Vì sao phải chụp tranh sau mỗi buổi vẽ?
Ảnh mỗi buổi giúp bạn phát hiện sắc độ bị trôi khi so với phác thảo ban đầu, đồng thời tạo hồ sơ quá trình để chứng minh phần việc của mình khi trưng bày, bán tranh hoặc khi có tranh chấp.