Dùng AI phác bố cục tranh hiệu quả nhất là để nó sinh thật nhiều phương án nhỏ, thô, rồi bạn chọn và sửa bằng tay — không phải để nó vẽ sẵn một bức hoàn chỉnh rồi bạn chép lại. Hoạ sĩ nhiều thế hệ đã làm thumbnail, những phác thảo bằng con tem, để thử bố cục trước khi phí một tấm toan. AI chỉ làm việc đó nhanh hơn và cho bạn nhiều lựa chọn hơn trong mười lăm phút.
Bài này đi qua cách mô tả cảnh để AI tạo phương án bố cục, cách đọc phương án bằng mảng sáng tối, những lỗi bố cục mà ảnh AI thường mắc, và cách chuyển phương án đã chọn sang phác thảo của chính bạn. Áp dụng được cho sơn dầu, acrylic, màu nước hay bột màu.
Vì sao bố cục cần thử trước, và AI giúp được ở đâu
Bố cục là cách sắp xếp các mảng lớn trong khung tranh: chỗ nào sáng, chỗ nào tối, mắt người xem vào từ đâu, dừng ở đâu. Một bức tranh có bố cục vững vẫn đứng được dù nét vẽ còn vụng; một bức bố cục rối thì càng tô kỹ càng thấy rối. Vấn đề là sửa bố cục khi đã lên màu rất tốn công, nhất là với sơn dầu và acrylic, còn màu nước thì gần như không sửa được.
Cách làm truyền thống là vẽ nhiều thumbnail cỡ vài phân, mỗi cái chỉ vài phút, chỉ dùng hai ba sắc độ. Cách này vẫn là cách tốt nhất để luyện mắt. Điểm yếu của nó là ta thường chỉ nghĩ ra ba bốn phương án quen tay rồi lặp lại. AI giúp phá cái vòng quen đó: nó có thể đưa ra những góc nhìn, cách cắt khung, vị trí đường chân trời mà bạn chưa nghĩ tới.
Hai cách dùng AI cho việc này. Một là chatbot chữ: bạn mô tả cảnh, nó gợi ý các phương án bằng lời, ví dụ "đặt đường chân trời rất thấp, để bầu trời chiếm ba phần tư". Hai là công cụ tạo ảnh: bạn mô tả cảnh và yêu cầu ảnh dạng phác thảo đơn sắc, nhiều phương án. Cả hai đều có ích; cách thứ hai cho bạn thấy ngay, nhưng cũng dễ kéo bạn vào chi tiết hơn.
Quy trình mười lăm phút tạo phương án bố cục
Giả sử bạn muốn vẽ một góc chợ cá buổi sớm ở một làng biển Khánh Hoà, có người, thuyền thúng và ánh sáng xiên. Đây là cách làm:
- Viết mô tả cảnh trong ba đến năm câu, chỉ gồm các thành phần chính và ánh sáng, không nêu phong cách hoạ sĩ nào.
- Nếu dùng chatbot chữ, câu lệnh mẫu: "Với cảnh sau, hãy đề xuất tám phương án bố cục cho một bức tranh khổ ngang, mỗi phương án ghi vị trí đường chân trời, chủ thể chính đặt ở đâu, mảng tối lớn nhất ở đâu và hướng mắt người xem đi. Không mô tả màu."
- Nếu dùng công cụ tạo ảnh, yêu cầu "phác thảo đen trắng thô, chỉ ba sắc độ, không chi tiết, nhiều phương án góc nhìn khác nhau". Chữ "thô" và "ba sắc độ" giúp ảnh bớt bóng bẩy.
- Xem lướt tất cả phương án trong vài phút, đánh dấu ba cái làm bạn dừng mắt lâu nhất.
- Với ba phương án đó, tự vẽ lại bằng bút chì mềm cỡ con tem, chỉ mảng lớn. Đây là bước không được bỏ: khi vẽ lại, tay bạn sẽ tự sửa những chỗ không ổn.
- Chọn một, phóng lên khổ lớn hơn một chút và bắt đầu tính tới màu.
Bước tự vẽ lại là ranh giới giữa sáng tác có AI hỗ trợ và chép ảnh AI. Phương án của máy chỉ là gợi ý; phác thảo của bạn mới là bản thiết kế bức tranh.
Đọc phương án bằng mảng sáng tối, không bằng chi tiết
Nheo mắt hoặc làm mờ ảnh. Khi nheo mắt, chi tiết biến mất và chỉ còn các mảng lớn. Nếu bức phác vẫn rõ ràng khi nheo mắt thì bố cục có xương sống. Trên điện thoại, bạn có thể thu ảnh thật nhỏ hoặc chuyển sang ảnh xám để đạt hiệu ứng tương tự.
Đếm số sắc độ chính. Bố cục khoẻ thường dựa trên ba đến bốn mảng sắc độ: sáng, trung gian, tối, và một điểm rất sáng hoặc rất tối làm nhấn. Ảnh AI hay có quá nhiều sắc độ đan xen đều nhau, làm mắt không biết nghỉ ở đâu.
Kiểm tra theo lối notan. Notan là cách nghiên cứu bố cục chỉ bằng hai màu đen và trắng, xuất phát từ mỹ thuật Nhật Bản và được dạy rộng rãi trong các lớp hội hoạ. Thử chuyển phương án về hai mảng: nếu hình vẫn đọc được và cân đối thì đó là bố cục tốt.
Tìm đường đi của mắt. Đặt ngón tay vào chỗ mắt bạn chạm đầu tiên, rồi lần theo chỗ mắt đi tiếp. Nếu đường đi dẫn ra ngoài mép tranh rồi mất, bố cục cần một yếu tố giữ mắt lại, ví dụ một mảng tối ở góc hoặc một vật chắn ngang.
Lỗi bố cục ảnh AI hay mắc và cách sửa khi vẽ lại
Công cụ tạo ảnh học từ rất nhiều ảnh minh hoạ và ảnh chụp đẹp, nên chúng có những thói quen bố cục riêng. Nhận ra chúng giúp bạn không mang lỗi vào tranh của mình.
| Thói quen của ảnh AI | Vì sao có hại cho tranh | Cách sửa khi phác lại |
|---|---|---|
| Chủ thể nằm chính giữa, đối xứng | Tranh tĩnh như ảnh thẻ, thiếu chuyển động | Dời chủ thể lệch sang một bên, để khoảng trống ở hướng nhân vật nhìn |
| Mọi góc đều có chi tiết | Không có chỗ cho mắt nghỉ, điểm nhấn bị chìm | Gom các vùng phụ thành mảng lớn đơn giản |
| Ánh sáng viền kịch tính ở mọi vật | Trông như áp phích phim, giả | Chọn một nguồn sáng duy nhất và giữ nhất quán |
| Phối cảnh sai, vật lơ lửng | Người xem cảm thấy khó chịu dù không rõ lý do | Kẻ lại đường chân trời và điểm tụ trước khi vẽ |
| Đường chân trời cắt đôi khung tranh | Hai nửa tranh tranh giành nhau | Đẩy lên cao hoặc hạ xuống thấp hẳn |
Bảng này cũng là danh sách để bạn tự kiểm phác thảo của mình, kể cả khi không dùng AI. Nhiều lỗi trong đó là lỗi người mới vẽ cũng hay mắc.
Chuyển phương án sang phác thảo của bạn mà không bị dính vào ảnh máy
Rủi ro lớn nhất khi dùng ảnh AI làm phương án bố cục là bạn bắt đầu vẽ để giống ảnh. Khi đó mọi quyết định đều bị so với một hình ảnh có sẵn, và bức tranh mất đi những vụng về đáng giá, những chỗ bạn tự tìm ra khi đang vẽ. Một cách đơn giản để tránh: sau khi đã tự phác lại phương án bằng bút chì, cất ảnh AI đi. Từ đó chỉ nhìn phác thảo của mình và tư liệu thật như ảnh bạn chụp hay ký hoạ tại chỗ.
Nếu cảnh có người, đừng lấy dáng người trong ảnh AI làm mẫu. Ảnh tạo ra hay sai giải phẫu theo kiểu khó nhận ra: khớp tay xoay sai chiều, vai không khớp với hông, bóng đổ ngược với nguồn sáng. Thay vào đó, nhờ người nhà đứng tạo dáng và chụp vài tấm, hoặc tự đứng trước gương. Dáng thật luôn có trọng lượng mà dáng máy tạo thường thiếu.
Khi chuyển lên khổ lớn, dùng lưới chia ô trên phác thảo nhỏ và trên toan để giữ tỉ lệ. Kỹ thuật kẻ ô đã có từ rất lâu và vẫn là cách đáng tin. Lưu ý thêm: tỉ lệ khung của phác thảo phải khớp với toan thật; một phương án đẹp ở khung vuông có thể hỏng hẳn khi kéo sang khung chữ nhật dài.
Thử cắt khung và đổi tỉ lệ trên chính ảnh bạn chụp
Một cách dùng AI ít người nghĩ tới là không tạo ảnh mới, mà chỉ thử cắt khung trên ảnh tư liệu của chính bạn. Bạn chụp một cảnh ở chợ, ở bến sông Cần Thơ hay trong vườn nhà, rồi nhờ công cụ chỉnh ảnh trên điện thoại cắt thành nhiều khung: vuông, ngang dài, dọc hẹp, cắt sát chủ thể hoặc lùi xa. Nhiều ứng dụng có sẵn tính năng gợi ý cắt khung tự động; hãy coi gợi ý đó như một ý kiến, không phải đáp án.
Với chatbot có khả năng đọc ảnh, bạn có thể gửi ảnh tư liệu (đã bỏ những tấm có mặt người lạ rõ nét) và hỏi: "Hãy đề xuất bốn cách cắt khung ảnh này để vẽ thành tranh, mỗi cách nêu tỉ lệ khung, phần giữ lại, phần bỏ đi và lý do. Đừng khen ảnh." Câu cuối nghe hơi lạ nhưng có ích, vì nhiều chatbot có xu hướng mở đầu bằng lời khen dài dòng làm loãng câu trả lời.
Cách này giữ cho tranh gắn với cái bạn đã thấy tận mắt. Khung cắt chỉ là quyết định chọn phần nào của thực tế để kể. Sau khi chọn được khung, làm thumbnail từ ảnh đã cắt như bình thường, lược bớt chi tiết, gom mảng, rồi mới tính tới màu. Ví dụ giả định: một người vẽ màu nước ở Lâm Đồng thử năm khung cho cùng một tấm ảnh đồi chè và nhận ra khung dọc hẹp, cắt bỏ bầu trời, làm các hàng chè thành nhịp điệu mạnh hơn hẳn so với khung ngang quen tay.
Khi nào không nên dùng AI cho bố cục
AI không phải lúc nào cũng có ích ở bước này. Có những tình huống bạn nên tự làm hoàn toàn:
- Khi vẽ tại chỗ, trước cảnh thật. Cảnh thật đã cho bạn mọi thông tin; việc của bạn là chọn và lược bớt, và sự chọn lựa trực tiếp ấy là phần quý nhất của ký hoạ.
- Khi đang học bố cục. Người mới cần tự vẽ hàng trăm thumbnail để mắt quen với cân bằng và nhịp điệu. Để AI làm hộ ở giai đoạn này giống như dùng máy tính khi đang học bảng cửu chương.
- Khi bức tranh dựa trên một bức ảnh có mặt người thân hoặc khách hàng. Không nên đưa ảnh có mặt người vào công cụ trực tuyến nếu chưa được họ đồng ý; nếu cần, che mặt hoặc chỉ mô tả bằng lời.
- Khi bạn đã có hình dung rõ ràng trong đầu. Lúc đó phương án của máy chỉ gây nhiễu. Cứ phác ngay, rồi nếu thấy kẹt mới hỏi thêm.
- Khi tranh đặt vẽ yêu cầu ghi rõ quy trình thủ công hoàn toàn. Tôn trọng thoả thuận với người đặt quan trọng hơn sự tiện lợi.
Ngoài những tình huống trên, AI là một bạn đồng hành tốt ở giai đoạn mở rộng phương án. Chỉ cần nhớ rằng mỗi phương án nó đưa ra phải đi qua tay bạn trước khi thành bản thiết kế bức tranh.
Câu hỏi thường gặp
Thumbnail trong hội hoạ là gì?
Thumbnail là những phác thảo bố cục rất nhỏ, cỡ vài phân, vẽ nhanh trong vài phút và chỉ dùng hai đến bốn sắc độ. Mục đích là thử cách sắp xếp mảng lớn trước khi vẽ thật, không quan tâm chi tiết.
Có nên vẽ lại nguyên ảnh bố cục do AI tạo ra không?
Không nên. Ảnh AI chỉ là phương án gợi ý; bạn nên tự phác lại bằng tay, sửa các lỗi bố cục và phối cảnh, rồi cất ảnh đi. Vẽ lại nguyên ảnh làm tranh mất dấu ấn và dễ mang theo lỗi của máy.
Làm sao để ảnh AI ra dạng phác thảo thay vì tranh hoàn chỉnh?
Ghi rõ trong mô tả rằng bạn cần phác thảo đen trắng thô, chỉ ba sắc độ, không chi tiết, nhiều góc nhìn khác nhau. Tránh các từ mô tả chất lượng cao hay ánh sáng kịch tính vì chúng kéo ảnh về phía bóng bẩy.
Notan khác thumbnail thế nào?
Notan chỉ dùng hai màu đen và trắng để kiểm sự cân bằng giữa mảng sáng và mảng tối, còn thumbnail có thể dùng ba bốn sắc độ. Nhiều người làm thumbnail trước, chọn phương án, rồi làm notan để kiểm lại độ vững của bố cục.
Ảnh AI hay sai phối cảnh thì kiểm thế nào?
Kẻ đường chân trời và tìm điểm tụ của các đường song song như mép mái nhà, mép bàn. Nếu các đường không hội về cùng một điểm trên đường chân trời, hoặc vật không có bóng đổ chạm đất, phối cảnh đã sai và cần sửa khi phác lại.
Người mới học vẽ có nên dùng AI để làm bố cục không?
Người mới nên tự vẽ thật nhiều thumbnail trước để luyện mắt về cân bằng và nhịp điệu. Khi đã quen, có thể dùng AI để mở rộng phương án, nhưng vẫn tự phác lại và tự quyết định.