Vẽ bằng mực có hai hướng chính: dùng bút lông với mực tàu, tạo đậm nhạt bằng lượng nước và tốc độ nét trên giấy thấm; hoặc dùng bút kim, bút chấm mực, tạo đậm nhạt bằng mật độ đan nét trên giấy láng. Cả hai đều chỉ có một màu, nhưng đòi hỏi quyết đoán: mực đã đặt xuống thì không tẩy được.
Chính vì không sửa được, vẽ mực là cách luyện tay và luyện mắt rất tốt cho người học vẽ, kể cả khi bạn sau này chủ yếu vẽ màu. Bài này không bàn về thư pháp hay lịch sử hội hoạ thuỷ mặc; nó tập trung vào chất liệu và kỹ thuật: mực, giấy, bút, cách pha đậm nhạt, đan nét, các lỗi hay gặp, cách giữ dụng cụ, và chỗ AI giúp được.
Mực, bút và giấy: chọn theo cách vẽ
Hai hướng vẽ mực dùng những bộ dụng cụ khác nhau. Đừng dùng giấy thấm cho bút kim hay giấy láng cho bút lông loang mực, kết quả sẽ không như ý.
| Thành phần | Vẽ bút lông loang mực | Ký hoạ bút kim, bút chấm mực |
|---|---|---|
| Mực | Thỏi mực mài trên nghiên hoặc mực nước đóng chai dành cho vẽ, viết bút lông | Bút kim mực chống nước, hoặc mực chống nước khi khô dùng cho bút chấm |
| Bút | Bút lông các cỡ, đầu nhọn tụ tốt | Bút kim nhiều cỡ ngòi, bút chấm mực ngòi thép |
| Giấy | Giấy thấm như giấy dó, giấy xuyến chỉ | Giấy láng hoặc mịn, như giấy bristol, giấy ký hoạ dày |
| Đậm nhạt tạo bằng | Lượng nước pha, lượng mực trên bút, tốc độ nét | Mật độ nét, khoảng cách, số lớp đan |
| Sửa lỗi | Gần như không sửa được | Không tẩy được, chỉ che bằng màu trắng phủ |
Giấy dó là loại giấy làm thủ công từ vỏ cây dó, có làng nghề ở nhiều địa phương miền Bắc, thấm và dai, cho nét mực loang mềm. Giấy xuyến chỉ cũng là giấy thấm dùng phổ biến cho vẽ mực và viết bút lông. Mỗi loại và mỗi lô giấy thấm khác nhau, nên luôn thử trước trên một mẩu nhỏ.
Mài mực và pha các sắc độ đậm nhạt
Mài mực từ thỏi là một bước chuẩn bị chậm rãi, cũng là lúc nhiều người vẽ ổn định tay và đầu óc trước khi vẽ. Nếu dùng mực nước đóng chai, bạn bỏ qua bước mài nhưng vẫn cần pha các sắc độ.
- Nhỏ vài giọt nước sạch lên mặt nghiên, giữ thỏi mực thẳng đứng, mài theo vòng tròn đều tay, lực vừa phải.
- Mài tới khi mực sánh, kéo thành vệt đen đặc trên mặt nghiên; thêm nước từng chút nếu cần thêm lượng.
- Chuẩn bị ba bốn đĩa nhỏ: một đĩa mực đặc nguyên, các đĩa còn lại pha thêm nước theo tỉ lệ tăng dần để có xám đậm, xám vừa, xám nhạt.
- Quét thử mỗi đĩa lên mẩu giấy cùng loại để thấy sắc độ khi khô, vì mực trên giấy thấm khô nhạt hơn lúc ướt.
- Sau khi vẽ, lau khô thỏi mực ngay, không để thỏi đứng trên nghiên ướt; rửa nghiên bằng nước sạch.
Trong truyền thống vẽ mực Á Đông, người ta hay nói mực có nhiều "sắc" từ đen đặc, đen ướt, xám, tới xám rất nhạt. Bạn không cần thuộc tên gọi; chỉ cần tập ra được ít nhất bốn mức đậm nhạt phân biệt rõ và biết lấy chúng một cách chủ động.
Nét bút lông: lượng mực, tốc độ và độ nghiêng
Với bút lông trên giấy thấm, ba yếu tố quyết định nét: lượng mực trong bút, tốc độ kéo, và độ nghiêng của thân bút. Bút đầy mực, kéo chậm, nét loang to và mềm mép; bút ít mực, kéo nhanh, nét khô, xơ, để lộ vệt trắng của giấy. Cầm bút thẳng đứng cho nét tròn đều; nghiêng bút để dùng thân lông cho nét dẹt rộng, hợp với tảng đá, mảng lá.
Một kỹ thuật thú vị là nạp hai mức mực trong một lần chấm: nhúng cả bút vào mực nhạt, rồi chỉ chấm đầu bút vào mực đậm. Kéo một nét bằng bụng bút, bạn có một mảng chuyển từ đậm ở một mép sang nhạt ở mép kia, thường dùng cho cánh hoa, đốt tre, lá sen. Bài tập tốt nhất là vẽ đi vẽ lại một đối tượng đơn giản như cành tre, hòn đá, con cá, mỗi lần chỉ thay đổi một yếu tố.
Giấy thấm phản ứng tức thì, nên người mới dễ để bút dừng quá lâu trên giấy, tạo cục mực loang to. Đặt một tờ giấy báo cũ hoặc tấm nỉ lót dưới giấy vẽ để thấm mực thừa và không dính xuống bàn. Không quay lại tô dặm một nét đã khô một nửa; vết chồng sẽ hiện rõ. Chấp nhận nét chưa đẹp và vẽ tờ khác, giấy tập rẻ hơn thời gian bạn sửa.
Đan nét bằng bút kim: đậm nhạt bằng mật độ
Nét song song. Các nét thẳng cùng hướng, khoảng cách đều. Khoảng cách càng hẹp, vùng càng tối. Đây là bài tập đầu tiên: tô một dải chuyển từ thưa sang dày mà không đổi cỡ ngòi.
Nét đan chéo. Chồng một lớp nét song song khác hướng lên lớp trước. Mỗi lớp thêm làm tối thêm một mức. Góc giữa hai lớp không cần vuông; góc hơi lệch thường cho cảm giác tự nhiên hơn.
Nét theo khối. Nét cong theo bề mặt của vật, như các đường vòng quanh thân cột, giúp diễn tả hình khối chứ không chỉ độ tối.
Chấm. Đậm nhạt bằng mật độ chấm, chậm nhưng cho mảng mịn. Chấm thẳng góc, không quệt, để chấm tròn.
Đổi cỡ ngòi. Ngòi to cho viền gần và bóng đậm, ngòi nhỏ cho chi tiết xa. Bút chấm mực ngòi thép cho nét thay đổi độ dày theo lực tay, sinh động hơn bút kim nhưng cần luyện để mực không bắn.
Bài tập: ký hoạ một góc phố bằng bút kim trong ba mươi phút
Ký hoạ bằng mực buộc bạn quyết định nhanh, vì không có gôm để lùi. Chọn một góc phố có mái nhà, cây và vài đồ vật quen như xe máy dựng bên vỉa hè, có thể từ quán nước ven đường ở Hà Nội hay một con hẻm ở Thành phố Hồ Chí Minh.
- Năm phút đầu chỉ quan sát, đếm các mảng lớn: trời, khối nhà, tán cây, mặt đường. Nếu cần, phác vài đường rất nhẹ bằng bút chì để chia khổ.
- Dùng ngòi vừa vẽ đường viền của các khối lớn bằng nét liền, không rê bút nhiều lần trên một đường.
- Chọn hướng ánh sáng, tô vùng tối nhất trước bằng nét song song dày, như gầm mái hiên, khe cửa, bóng dưới xe.
- Thêm lớp đan chéo ở vùng tối vừa, để trắng hoàn toàn những mặt hứng sáng.
- Dùng ngòi nhỏ cho chi tiết xa như dây điện, khung cửa sổ, lá cây, chỉ gợi chứ không vẽ hết.
- Dừng ở phút thứ ba mươi dù chưa xong. Ghi ngày và địa điểm ở góc giấy bằng chì để theo dõi tiến bộ.
Làm bài này mỗi tuần một lần, ở những góc khác nhau. Sau hai ba tháng, đặt các bản ký hoạ cạnh nhau, bạn sẽ thấy nét đã quyết đoán hơn và mảng sáng tối rõ ràng hơn. Ký hoạ ngoài phố thì giữ an toàn: ngồi ở nơi không cản lối đi, hỏi chủ quán nếu ngồi lâu, và tránh vẽ chân dung người lạ khi họ không muốn.
Lỗi hay gặp, giữ bút và an toàn
Mực là chất liệu đơn giản, nhưng dụng cụ hỏng rất nhanh nếu không chăm đúng cách. Đây là những điều người mới hay bỏ qua:
- Bút lông khô cứng, tóe đầu: do để mực khô trong lông. Rửa bút bằng nước sạch ngay sau khi vẽ, vuốt nhọn đầu, treo ngược hoặc đặt nằm cho khô; không ngâm bút đứng trong nước.
- Nét bút kim nhoè khi tô màu nước lên trên: do mực không chống nước hoặc chưa khô hẳn. Đọc thông tin trên thân bút, thử trên giấy thừa, chờ mực khô hẳn rồi mới tô màu.
- Bút chấm mực bắn mực khi kéo nét lên: do kéo ngược hướng ngòi hoặc ấn quá mạnh. Kéo nét về phía mình, nhẹ tay khi đổi hướng.
- Bút kim tắc mực: do để mở nắp lâu hoặc ấn quá mạnh làm hỏng đầu ngòi. Đậy nắp ngay khi dừng, cầm bút gần thẳng đứng, lực nhẹ.
- An toàn: mực có thể làm bẩn vĩnh viễn quần áo, mặt bàn gỗ; lót bàn, mặc áo cũ. Không để trẻ nhỏ ngậm bút hay uống nhầm nước rửa bút, rửa tay sau khi vẽ.
Mực tàu thỏi để lâu có thể nứt nếu cất nơi quá khô hoặc thay đổi nhiệt độ đột ngột; cất trong hộp, tránh nắng. Mực nước đóng chai đậy kín nắp để không đặc lại và không mốc trong mùa ẩm.
Dùng AI khi học vẽ mực
Vẽ mực là chất liệu mà AI giúp ở phần hiểu nguyên lý và lập bài tập, còn mọi kỹ năng nằm ở tay. Ví dụ câu lệnh: "Mình mới học vẽ mực bằng bút lông trên giấy xuyến chỉ, nét hay bị loang thành cục. Giải thích nguyên nhân có thể và gợi ý năm bài tập mười phút để kiểm soát lượng mực trên bút." Hoặc với bút kim: "Lập kế hoạch bảy ngày luyện đan nét, mỗi ngày một kỹ thuật, kết thúc bằng ký hoạ một góc phố có mái nhà và cây."
AI có thể giúp bạn chuyển một tấm ảnh chụp thành bản phân tích mảng sáng tối, gợi ý chỗ nào nên để trắng, chỗ nào đậm nhất trước khi đặt mực. Bạn tự vẽ từ ảnh và từ quan sát của mình. Đừng nhờ AI tạo hình theo phong cách của một hoạ sĩ còn sống rồi vẽ chép lại để bán; học kỹ thuật đan nét, cách dùng mực là việc chung, còn phong cách riêng của người khác là thứ cần tôn trọng.
AI cũng hay tự tin quá mức về tên gọi kỹ thuật cổ hay lai lịch một loại giấy, bút. Nếu cần biết chính xác về giấy dó hay một làng nghề, hãy hỏi trực tiếp người làm giấy, người bán dụng cụ lâu năm, hoặc tìm tài liệu của bảo tàng, đừng chép lại câu trả lời của chatbot như sự thật.
Câu hỏi thường gặp
Người mới vẽ mực tàu nên dùng mực thỏi hay mực nước?
Mực nước đóng chai tiện hơn để bắt đầu vì không cần mài, pha sắc độ nhanh. Mực thỏi mài trên nghiên cho cảm giác kiểm soát độ đặc tốt hơn và là phần quen thuộc của vẽ mực truyền thống. Bạn có thể bắt đầu bằng mực nước rồi thử mực thỏi khi đã quen.
Vẽ mực bằng bút lông nên dùng giấy gì?
Giấy thấm như giấy dó hoặc giấy xuyến chỉ cho nét loang mềm đặc trưng. Mỗi loại và mỗi lô thấm khác nhau, nên thử trước trên mẩu nhỏ. Lót giấy báo cũ hoặc tấm nỉ dưới giấy vẽ để hút mực thừa và không dính xuống bàn.
Làm sao để tạo đậm nhạt khi chỉ có một màu mực?
Với bút lông, pha mực với lượng nước khác nhau ra vài đĩa sắc độ, kết hợp lượng mực trên bút và tốc độ nét. Với bút kim, đậm nhạt tạo bằng mật độ nét: nét song song, đan chéo, nét theo khối, chấm, và đổi cỡ ngòi.
Vì sao nét bút kim bị nhoè khi tô màu nước lên?
Có thể mực của bút không chống nước, hoặc mực chưa khô hẳn khi bạn tô màu. Đọc thông tin in trên thân bút, thử trước trên giấy thừa, và chờ đủ lâu sau khi vẽ nét rồi mới quét màu nước lên trên.
Giữ bút lông vẽ mực thế nào cho bền?
Rửa bút bằng nước sạch ngay sau khi vẽ cho hết mực trong lông, vuốt nhọn đầu, rồi treo ngược hoặc đặt nằm cho khô. Không ngâm bút đứng trong nước lâu và không để mực khô trong lông, vì đầu bút sẽ cứng và tóe.
Có nên nhờ AI vẽ mẫu theo phong cách một hoạ sĩ rồi chép lại không?
Không nên nếu đó là hoạ sĩ còn sống và bạn định bán tranh. Học kỹ thuật vẽ mực, đan nét là kiến thức chung; phong cách riêng của một người là thứ cần tôn trọng. Dùng AI để hiểu nguyên lý, lập bài tập, còn hình ảnh hãy vẽ từ quan sát của chính bạn.