Bức vẽ chì màu đẹp được dựng bằng nhiều lớp mỏng, tay nhẹ, để các màu chồng lên nhau và trộn bằng mắt; chỉ ở lớp cuối mới ấn mạnh hoặc ép bóng để lấp kín vân giấy. Người mới thường làm ngược lại: ấn mạnh ngay từ đầu, giấy bị lấp đầy sau hai lớp, màu sau không bám nữa và bức tranh trông như sáp bôi.
Chì màu là chất liệu gần gũi nhất với nhiều người, ai cũng từng cầm khi còn đi học, nên ít ai nghĩ nó cần kỹ thuật. Thực tế chì màu dành cho người vẽ nghiêm túc cho phép đạt độ chi tiết và độ chuyển màu rất cao, chỉ là cần kiên nhẫn. Bài này phân biệt các loại chì, giải thích cơ chế chồng lớp, ép bóng, chì màu nước, lỗi mờ sáp, giấy phù hợp, và cách dùng AI giúp bạn luyện tập.
Ba loại chì màu thường gặp
Chì màu khác nhau chủ yếu ở chất kết dính giữ sắc tố. Trên vỏ hộp thường ghi rõ loại, đôi khi chỉ ghi bằng tiếng nước ngoài.
| Loại | Cảm giác khi vẽ | Điểm cần biết |
|---|---|---|
| Gốc sáp | Mềm, trơn, lên màu nhanh và đậm | Dễ bị lớp mờ sáp trắng trên mảng đậm; ruột mềm dễ gãy, mòn nhanh |
| Gốc dầu | Cứng hơn, khô hơn, giữ ngòi nhọn lâu | Hợp chi tiết nhỏ; ít bị mờ sáp; chồng được nhiều lớp |
| Chì màu nước | Vẽ như chì màu, gặp nước thì tan như màu nước | Cần giấy chịu nước; màu sau khi hoà nước thường đậm và tươi hơn khi vẽ khô |
| Chì màu học sinh | Thường cứng, nhiều chất độn, màu nhạt | Đủ để tập, nhưng khó chồng nhiều lớp và khó đạt màu đậm |
Các loại có thể dùng chung trong một bức: chì gốc sáp cho mảng lớn, chì gốc dầu cho chi tiết ở lớp trên. Nhưng chì màu nước sau khi hoà nước nên để khô hẳn rồi mới vẽ khô lên trên. Thử trên giấy thừa khi phối các loại lần đầu.
Chồng lớp: vì sao phải nhẹ tay
Mặt giấy vẽ có vân, nhìn gần là những gò và rãnh nhỏ. Khi bạn tô nhẹ, chì chỉ đọng trên đỉnh gò, rãnh còn trắng; lớp sau tô màu khác, lại đọng thêm và lấp dần các rãnh. Mỗi lớp là một màu mỏng nằm trên màu trước, mắt người nhìn từ xa sẽ thấy chúng trộn lại. Đó là cách chì màu tạo ra hàng trăm sắc độ từ một hộp chỉ vài chục cây.
Nếu ấn mạnh từ lớp đầu, sáp hoặc dầu lấp hết rãnh ngay, bề mặt trở nên trơn. Lớp chì tiếp theo trượt trên mặt trơn đó, không bám, và bạn không thêm màu được nữa. Hiện tượng này gọi là giấy bị no. Giải pháp là chia lực tay ra nhiều mức: lớp đầu chỉ chạm nhẹ như vuốt, các lớp giữa tăng dần, lớp cuối mới ấn mạnh.
Hướng nét cũng quan trọng. Tô bằng những vòng tròn nhỏ chồng lên nhau, hoặc nét ngắn theo hướng của khối, sẽ cho mảng mịn hơn là nét dài thẳng một chiều. Ngòi nên giữ nhọn vừa phải, gọt thường xuyên, vì ngòi tù chỉ chạm đỉnh gò và để lại các đốm trắng. Với màu da, màu trời, màu nền lớn, bạn thường cần từ năm đến mười lớp; mảng nhỏ đơn giản có khi chỉ ba bốn lớp.
Thứ tự màu cũng ảnh hưởng: nhiều người vẽ màu sáng trước, màu tối sau, vì màu sáng chồng lên màu tối khó che. Nhưng một lớp màu bổ túc rất nhạt ở dưới, như chút tím dưới bóng vàng, lại giúp bóng có chiều sâu thay vì xám xịt.
Ép bóng và làm mịn: lúc nào nên dùng
Ép bóng là ấn mạnh ở lớp cuối. Dùng một cây chì màu sáng, một cây chì không màu chuyên dụng, hoặc chính màu đó, ấn mạnh tay để đè dẹt các lớp bên dưới, lấp hết vân giấy. Bề mặt trở nên mịn, bóng nhẹ và màu đậm hơn.
Chỉ ép bóng khi đã chắc chắn về màu. Sau khi ép, giấy gần như không nhận thêm màu. Hãy kiểm lại cả bức trước, nhất là những vùng nằm cạnh vùng định ép.
Không phải mảng nào cũng cần mịn bóng. Ép bóng hợp với bề mặt nhẵn như vỏ táo, kim loại, thuỷ tinh. Da người, vải thô, lông thú thường đẹp hơn khi còn thấy chút vân giấy.
Làm mịn bằng dung môi cần cẩn thận. Một số người dùng một ít dung môi nhẹ chấm bằng cọ hoặc bông để làm tan sáp, cho mảng mịn như sơn. Cách này có hơi dung môi, nên chỉ làm ở nơi thoáng gió, dùng rất ít, và thử trước trên giấy thừa vì nó có thể làm loang màu.
Dùng chì màu nước: ba cách cơ bản
Chì màu nước thú vị vì vừa kiểm soát được như bút chì, vừa có độ loang của màu nước. Chuẩn bị giấy màu nước hoặc giấy vẽ hỗn hợp dày, một cọ tròn và hũ nước sạch.
- Vẽ khô rồi quét nước: tô nhẹ màu lên giấy, sau đó dùng cọ ẩm quét qua; màu tan và lan nhẹ. Quét từ vùng sáng sang vùng tối để không kéo màu đậm vào chỗ sáng.
- Lấy màu từ đầu chì: chấm cọ ướt vào ngòi chì để lấy màu, rồi vẽ như màu nước. Cách này hợp cho mảng nhỏ và chi tiết mềm.
- Vẽ lên giấy ướt: làm ướt giấy trước rồi vẽ chì lên, nét sẽ đậm, nhoè mép, hợp với hiệu ứng nền hoặc cây cỏ.
- Khi lớp hoà nước đã khô hẳn, vẽ khô thêm chi tiết bằng chì màu nước hoặc chì màu thường lên trên.
- Kiểm tra trước: làm một bảng mẫu nhỏ để biết mỗi cây chì đậm lên bao nhiêu khi gặp nước.
Đừng dùng nhiều nước trên giấy mỏng: giấy xơ và màu loang lổ. Nếu chỉ có giấy thường, dùng chì màu nước như chì khô, chỉ quét nước rất ít ở vài chỗ.
Bài tập: vẽ một quả xoài chín qua sáu lớp màu
Bài này gom các nguyên tắc ở trên vào một vật quen thuộc. Đặt một quả xoài dưới ánh sáng từ một phía, vẽ cỡ bằng lòng bàn tay trên giấy mặt mịn vừa. Mỗi lớp tô nhẹ, không ấn.
- Phác hình bằng một cây chì màu vàng nhạt thay vì bút chì than chì, để nét phác không làm bẩn màu sáng về sau.
- Lớp một: phủ vàng nhạt khắp quả, chừa trắng chỗ ánh sáng mạnh nhất.
- Lớp hai: thêm vàng cam ở phần quay ra khỏi nguồn sáng, tô vòng nhỏ, chuyển dần vào vùng sáng.
- Lớp ba: thêm chút xanh lá nhạt ở cuống và những mảng chưa chín, chồng nhẹ lên vàng để màu hoà vào nhau.
- Lớp bốn: dùng một màu tím đỏ thật nhẹ ở vùng tối nhất của quả và chân bóng đổ, thay cho màu đen.
- Lớp năm: tăng lực tay vừa phải, đi lại các màu chính để lấp bớt vân giấy và làm rõ khối.
- Lớp sáu: ép bóng bằng chì vàng nhạt hoặc chì không màu ở phần vỏ căng bóng, giữ phần cuống còn thấy vân giấy.
Sau bài, so lại vùng tối bạn làm bằng tím đỏ với một bản thử làm bằng đen. Hầu hết người vẽ sẽ thấy bản không dùng đen trông tươi và có không khí hơn. Lặp lại bài với quả cà chua, quả chanh để làm quen với các họ màu khác.
Lỗi hay gặp và cách xử lý
Những lỗi dưới đây gặp ở hầu hết người tự học chì màu. Nhận ra sớm giúp bạn đỡ phải vẽ lại cả bức.
- Lớp mờ trắng trên mảng đậm sau vài ngày: gọi là mờ sáp, sáp trong chì gốc sáp nổi lên bề mặt. Lau nhẹ bằng khăn mềm khô sẽ hết; nếu muốn ngăn tái phát, xịt một lớp mỏng chất giữ bản vẽ ở nơi thoáng khí.
- Giấy no, không nhận màu nữa: do ấn mạnh quá sớm. Có thể thử dùng gôm nhào ấn nhấc bớt lớp trên cùng hoặc chuyển sang ép bóng để kết thúc vùng đó.
- Mảng màu lốm đốm trắng: do ngòi tù hoặc giấy có vân quá thô. Gọt nhọn, tô vòng nhỏ, hoặc dùng giấy mặt mịn hơn.
- Màu xỉn, không tươi: do dùng màu đen để làm tối. Thử làm tối bằng màu bổ túc hoặc màu cùng họ đậm hơn: xanh lá làm tối bằng tím đỏ, vàng làm tối bằng nâu đất.
- Ruột chì gãy liên tục khi gọt: do bút từng bị rơi làm ruột nứt bên trong. Cất chì trong hộp, đặt nằm, không để rơi.
Với trẻ nhỏ, chì màu ruột to, ít gãy và không cần đạt độ mịn. Đừng sửa tranh của trẻ theo những kỹ thuật trên; để trẻ tự do khám phá màu.
Giấy cho chì màu và dùng AI để luyện tập
Giấy cho chì màu cần có vân đủ để giữ nhiều lớp, nhưng không quá thô. Giấy vẽ mặt mịn vừa, giấy bristol mặt nhám nhẹ, hoặc giấy màu trung tính đều dùng được. Vẽ trên giấy xám hoặc be giúp bạn tiết kiệm lớp nền và dùng chì trắng cho điểm sáng. Bài riêng về cách chọn giấy vẽ trong danh mục này giải thích kỹ hơn.
AI có thể lập cho bạn một chuỗi bài tập: "Mình có hộp hai mươi tư màu gốc sáp và giấy mặt mịn vừa. Lập kế hoạch mười buổi, mỗi buổi ba mươi phút, để luyện chồng lớp và chuyển màu, bắt đầu từ hình cầu, quả táo, đến một chiếc lá có gân." Bạn cũng có thể gửi ảnh bài vẽ và hỏi màu nào nên chồng thêm để bóng đổ bớt xám. Hãy chụp bằng ánh sáng ban ngày, vì ánh đèn vàng làm lệch màu khiến lời khuyên sai.
AI hay gợi tên màu theo kiểu chung chung, trong khi hộp chì của bạn có thể gọi tên khác hoặc có sắc độ khác. Lời khuyên về màu nên được dịch sang hộp của bạn bằng một bảng mẫu tự làm: tô mỗi cây một ô nhỏ, đánh số theo vị trí trong hộp. Khi AI gợi "chồng một lớp tím lạnh", bạn nhìn bảng mẫu, chọn cây gần nhất và thử trên giấy thừa trước.
Câu hỏi thường gặp
Chì màu gốc sáp và gốc dầu khác nhau thế nào?
Chì gốc sáp mềm, lên màu nhanh và đậm nhưng dễ bị lớp mờ sáp trắng trên mảng đậm và mòn nhanh. Chì gốc dầu cứng hơn, giữ ngòi nhọn lâu, hợp chi tiết và ít bị mờ sáp. Hai loại có thể dùng chung trong một bức vẽ.
Vì sao tô chì màu nhiều lớp thì không lên màu nữa?
Khi bạn ấn mạnh, sáp hoặc dầu lấp hết vân giấy, bề mặt trơn và lớp chì sau trượt đi không bám. Hãy tô các lớp đầu thật nhẹ tay, tăng lực dần, chỉ ấn mạnh hoặc ép bóng ở lớp cuối cùng khi đã chắc về màu.
Lớp mờ trắng trên tranh chì màu là gì?
Đó là hiện tượng sáp trong chì gốc sáp nổi lên bề mặt ở các mảng tô đậm, thường xuất hiện sau vài ngày. Lau nhẹ bằng khăn mềm khô là hết. Nếu muốn ngăn tái phát, xịt một lớp mỏng chất giữ bản vẽ ở nơi thoáng khí.
Chì màu nước dùng thế nào cho đúng?
Vẽ màu lên giấy chịu nước rồi quét cọ ẩm cho màu tan, hoặc chấm cọ ướt vào ngòi để lấy màu, hoặc vẽ lên giấy đã làm ướt. Chờ lớp hoà nước khô hẳn rồi mới vẽ khô thêm chi tiết. Nên làm bảng mẫu để biết mỗi màu đậm lên bao nhiêu khi gặp nước.
Ép bóng chì màu là gì?
Ép bóng là ấn mạnh tay ở lớp cuối bằng một cây chì sáng, chì không màu hoặc chính màu đó để đè dẹt các lớp dưới, lấp kín vân giấy, cho bề mặt mịn và màu đậm hơn. Sau khi ép, giấy gần như không nhận thêm màu, nên chỉ làm khi đã chắc chắn.
Người mới nên mua hộp chì màu bao nhiêu cây?
Hộp khoảng hai mươi bốn màu chất lượng khá thường đủ để học chồng lớp, vì nhiều sắc độ được tạo bằng cách chồng màu chứ không cần cây riêng. Chất lượng ruột chì quan trọng hơn số lượng; nên thử vài cây lẻ trước khi mua cả hộp lớn.