Nếu bạn từng đăng tranh công khai trên mạng, có khả năng ảnh tranh đã được thu thập vào các bộ dữ liệu dùng để huấn luyện công cụ tạo ảnh. Hoạ sĩ khó kiểm tra chắc chắn và càng khó rút tranh ra khỏi một mô hình đã huấn luyện xong. Điều làm được là hạn chế từ nay về sau: kiểm cài đặt của nền tảng, bày tỏ việc từ chối khai thác dữ liệu bằng cách máy đọc được, đăng ảnh ở mức vừa đủ, và cân nhắc công cụ gây nhiễu hình ảnh.
Tình trạng pháp lý của việc dùng tác phẩm để huấn luyện AI đang được tranh luận ở nhiều nước, chưa có câu trả lời chung. Bài này giải thích tranh đi vào dữ liệu huấn luyện thế nào, các nơi đang xử lý ra sao, và danh sách việc bạn làm được trong một buổi chiều mà không phải bỏ mạng xã hội.
Tranh đi vào dữ liệu huấn luyện bằng con đường nào
Công cụ tạo ảnh học từ rất nhiều cặp hình ảnh và mô tả chữ. Phần lớn dữ liệu đó được thu thập tự động từ các trang web công khai bằng chương trình quét: nó đi qua hàng tỉ trang, lấy ảnh kèm chữ mô tả quanh ảnh. Một số bộ dữ liệu ảnh quy mô lớn đã được công bố công khai cho giới nghiên cứu, và người ta đã tìm thấy trong đó tranh của nhiều hoạ sĩ cùng tên của họ trong phần mô tả.
Con đường thứ hai là qua chính nền tảng bạn đăng tranh. Điều khoản của một số mạng xã hội, kho ảnh, nền tảng trưng bày tác phẩm có câu cho phép dùng nội dung người dùng để phát triển sản phẩm, trong đó có AI, hoặc cấp phép dữ liệu cho bên thứ ba. Khi bạn đồng ý điều khoản lúc đăng ký, bạn có thể đã đồng ý điều đó mà không để ý.
Con đường thứ ba ít ai nghĩ tới: người khác tải tranh của bạn rồi đưa vào công cụ để tạo ảnh "theo kiểu", hoặc dùng để tinh chỉnh một mô hình nhỏ chuyên bắt chước một hoạ sĩ. Việc này không cần công ty lớn nào, chỉ cần một cá nhân có máy tính đủ mạnh. Đây là con đường gây thiệt hại trực tiếp nhất cho hoạ sĩ còn sống, và cũng là chỗ việc phát hiện, xử lý khó nhất.
Pháp luật đang ở đâu: chưa có câu trả lời chung
Ở Hoa Kỳ, từ năm 2023 đã có các vụ kiện do nhóm hoạ sĩ khởi xướng nhằm vào các công ty phát triển công cụ tạo ảnh, cho rằng việc dùng tranh của họ để huấn luyện mà không xin phép là vi phạm. Các vụ này kéo dài, có phần bị toà bác, có phần được cho tiếp tục, và tới nay chưa có kết luận cuối cùng tạo thành tiền lệ chung. Phía công ty thường lập luận việc huấn luyện thuộc phạm vi sử dụng hợp lý.
Ở Liên minh châu Âu, quy định về khai thác văn bản và dữ liệu cho phép thu thập nội dung công khai, nhưng chủ sở hữu quyền có thể bảo lưu, tức là từ chối, bằng cách thể hiện mà máy đọc được. Đạo luật AI của châu Âu yêu cầu nhà cung cấp mô hình đa dụng có chính sách tôn trọng việc bảo lưu này và công bố bản tóm tắt nội dung dùng để huấn luyện. Đây là lý do việc bày tỏ từ chối bằng tín hiệu máy đọc được có ý nghĩa thực tế, chứ không chỉ là thái độ.
Ở Việt Nam, Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành chưa có điều khoản riêng, rõ ràng về việc dùng tác phẩm để huấn luyện AI, và chính sách đang được thảo luận. Nguyên tắc chung là sao chép tác phẩm cần sự cho phép của chủ sở hữu quyền, trừ các ngoại lệ luật định; việc áp nguyên tắc này vào quá trình huấn luyện cụ thể ra sao vẫn là câu hỏi mở. Nếu bạn có tình huống cụ thể, AI Cố Vấn có thể giúp bạn sắp xếp câu hỏi, còn kết luận cần người có chuyên môn.
Những việc làm được ngay, xếp theo công sức
Không có biện pháp nào chặn tuyệt đối. Mục tiêu là giảm khả năng tranh mới bị thu thập và để lại dấu vết rằng bạn đã từ chối. Bảng xếp từ dễ tới tốn công:
| Việc làm | Tác dụng | Giới hạn |
|---|---|---|
| Vào cài đặt quyền riêng tư của từng nền tảng đăng tranh, tìm và tắt tuỳ chọn cho phép dùng nội dung để phát triển AI nếu có | Giảm việc nền tảng tự dùng tranh của bạn | Không phải nền tảng nào cũng có tuỳ chọn này; tên mục thay đổi theo phiên bản |
| Trên trang web riêng, cấu hình tệp hướng dẫn trình thu thập để từ chối các bộ thu thập dữ liệu của AI | Bày tỏ từ chối bằng cách máy đọc được | Chỉ có tác dụng với bên tự nguyện tuân thủ; danh sách bộ thu thập cần cập nhật |
| Ghi rõ trong phần điều khoản trang và mô tả tác phẩm rằng không cho phép dùng để huấn luyện AI | Tạo căn cứ thể hiện ý chí của bạn | Không ngăn được về kỹ thuật |
| Đăng ảnh độ phân giải vừa đủ xem, ảnh chụp tranh trong không gian thay vì chụp phẳng | Giảm giá trị của ảnh với việc huấn luyện và sao chép | Ảnh kém hấp dẫn hơn với người xem |
| Điền thông tin tác giả và tuyên bố từ chối khai thác vào siêu dữ liệu ảnh | Dấu vết theo ảnh khi được chia sẻ | Nhiều nền tảng xoá siêu dữ liệu khi tải lên |
| Dùng công cụ gây nhiễu hình ảnh trước khi đăng | Làm ảnh kém hữu ích cho việc bắt chước phong cách | Có thể bị vượt qua; làm thay đổi nhẹ hình ảnh |
Nếu chỉ có một buổi chiều, hãy làm hai dòng đầu và dòng ghi điều khoản. Những dòng còn lại tuỳ mức độ bạn lo ngại và loại tranh bạn vẽ.
Công cụ gây nhiễu hình ảnh: hiểu đúng để không kỳ vọng sai
Một số nhóm nghiên cứu đại học đã phát triển công cụ miễn phí cho hoạ sĩ, nổi tiếng nhất là Glaze và Nightshade của nhóm nghiên cứu tại Đại học Chicago. Nguyên lý chung là thêm vào ảnh những thay đổi rất nhỏ mà mắt người khó thấy, nhưng làm mô hình AI hiểu sai phong cách hoặc nội dung của ảnh khi học từ đó. Mục tiêu là khiến việc bắt chước phong cách một hoạ sĩ cụ thể từ ảnh đã xử lý trở nên kém hiệu quả.
Điểm cần hiểu: công cụ này không làm tranh của bạn "biến mất" khỏi dữ liệu đã thu thập trước đó, chỉ áp dụng cho ảnh mới đăng. Hiệu quả của nó có thể giảm khi các bên phát triển mô hình tìm cách vượt qua, và giới nghiên cứu vẫn tranh luận về độ bền của phương pháp. Ảnh sau xử lý cũng thay đổi nhẹ, rõ hơn ở tranh mảng màu phẳng.
Cách dùng hợp lý là xử lý những tranh tiêu biểu nhất cho phong cách của bạn trước khi đăng, giữ bản gốc sạch ở máy. Kiểm tra phiên bản mới nhất từ nguồn chính thức của nhóm phát triển, không tải bản lạ từ trang không rõ nguồn gốc vì đó là cách phần mềm độc hại hay được phát tán.
Khi có người tạo mô hình riêng để bắt chước đúng bạn
Trường hợp gây tổn thương nhất không phải là tranh lẫn trong hàng tỉ ảnh của một mô hình lớn, mà là khi ai đó gom vài chục bức tranh của riêng bạn để tinh chỉnh một mô hình nhỏ, rồi chia sẻ hoặc bán nó kèm tên bạn. Người dùng mô hình đó tạo ra hàng loạt ảnh mang dáng dấp tranh bạn, có khi còn được quảng cáo là "phong cách của hoạ sĩ X". Đã có hoạ sĩ ở nước ngoài lên tiếng công khai khi tranh của mình bị dùng theo cách này, và chuyện tương tự có thể xảy ra với bất kỳ ai có phong cách dễ nhận ra.
Ở đây có hai vấn đề tách bạch. Thứ nhất, việc gom tranh của bạn thành bộ dữ liệu là sao chép tác phẩm, và việc đó cần được xem xét theo luật về quyền tác giả. Thứ hai, việc dùng tên bạn để quảng bá mô hình hoặc ảnh tạo ra có thể gây nhầm lẫn về nguồn gốc, liên quan tới những quy định khác ngoài quyền tác giả. Lưu lại trang chia sẻ mô hình, mô tả có tên bạn, ảnh mẫu, ngày giờ, rồi báo cáo với nền tảng đang lưu trữ mô hình, vì nhiều nơi có chính sách gỡ mô hình nhắm vào người thật khi được yêu cầu.
Nếu mô hình đó được dùng để bán tranh, đây là tình huống nên tìm luật sư hoặc dịch vụ chuyên về bản quyền như AI Bản Quyền, thay vì tự xử lý trên mạng xã hội.
Dùng AI đọc điều khoản nền tảng trước khi đăng tranh
Điều khoản dịch vụ dài và khó đọc, nhưng đây là nơi quyết định nền tảng được làm gì với tranh của bạn. Chatbot giúp bạn đọc nhanh nếu bạn đặt câu hỏi đúng:
- Mở trang điều khoản dịch vụ và chính sách quyền riêng tư của nền tảng, chép các phần nói về nội dung người dùng, giấy phép, dữ liệu, AI.
- Dán vào chatbot với câu lệnh: "Đọc các đoạn điều khoản sau. Trả lời: nền tảng có được dùng hình ảnh người dùng đăng để huấn luyện hoặc phát triển AI không; có được cấp phép cho bên thứ ba không; người dùng có cách từ chối không. Trích nguyên câu làm căn cứ cho mỗi câu trả lời."
- Đối chiếu từng câu trích với bản gốc trên trang, vì chatbot có thể diễn giải sai hoặc lấy nhầm phiên bản cũ.
- Ghi lại ngày bạn đọc và chụp lại đoạn điều khoản quan trọng, vì điều khoản có thể thay đổi sau này.
- Nếu không có cách từ chối mà bạn không chấp nhận điều khoản, cân nhắc chỉ đăng ảnh giới thiệu độ phân giải thấp ở nền tảng đó.
Việc này chỉ cần làm một lần cho mỗi nền tảng, rồi xem lại khi nền tảng thông báo thay đổi điều khoản.
Những việc không nên làm
Không bỏ hẳn việc đăng tranh vì sợ. Với hoạ sĩ tự do, việc được nhìn thấy là nguồn sống. Rút hết tranh khỏi mạng gây thiệt hại chắc chắn, trong khi lợi ích bảo vệ không chắc. Đăng có chọn lọc hợp lý hơn.
Không tin các dịch vụ hứa "xoá tranh khỏi mọi mô hình AI". Hiện không có cách kỹ thuật phổ biến nào làm được điều đó với mô hình đã huấn luyện. Lời hứa như vậy là dấu hiệu nên cảnh giác.
Không công kích cá nhân người dùng công cụ tạo ảnh. Phần lớn người dùng không biết dữ liệu đến từ đâu. Tập trung vào nền tảng, chính sách và hành vi cụ thể như bắt chước có chủ đích, sẽ hiệu quả hơn.
Không đăng thông tin pháp lý chưa kiểm chứng. Các tin "toà đã xử hoạ sĩ thắng" hay "luật mới cấm AI dùng tranh" lan rất nhanh. Kiểm nguồn trước khi chia sẻ để cộng đồng không mất lòng tin vào những lo ngại có thật.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết tranh của mình đã nằm trong dữ liệu huấn luyện chưa?
Với một số bộ dữ liệu công khai, đã có công cụ cho phép tìm theo hình ảnh hoặc tên. Nhưng phần lớn dữ liệu huấn luyện của các công ty không công bố đầy đủ, nên bạn khó biết chắc. Dấu hiệu gián tiếp là công cụ tạo ra ảnh rất giống phong cách khi được gõ tên bạn.
Gõ tên mình vào công cụ tạo ảnh ra tranh giống phong cách mình thì làm gì?
Lưu lại câu lệnh, ảnh tạo ra và ngày giờ. Kiểm tra công cụ đó có cơ chế cho nghệ sĩ yêu cầu chặn tên trong câu lệnh không, một số nơi đã có. Nếu ai đó bán ảnh như vậy kèm tên bạn để gây nhầm lẫn, đó là tình huống nên hỏi người có chuyên môn.
Ghi dòng không cho phép huấn luyện AI trên tranh có tác dụng pháp lý không?
Dòng ghi đó thể hiện ý chí của bạn và có thể là căn cứ trong một số khung pháp lý, như cơ chế bảo lưu ở châu Âu khi được thể hiện bằng cách máy đọc được. Ở Việt Nam chưa có quy định riêng nên giá trị pháp lý cụ thể còn chưa rõ, nhưng ghi vẫn hơn không.
Đã đăng tranh nhiều năm rồi, giờ xoá đi có ích không?
Xoá không rút được tranh khỏi những bộ dữ liệu đã thu thập trước đó. Nó chỉ giảm khả năng bị thu thập ở những lần quét sau. Nhiều hoạ sĩ chọn giữ tranh cũ, xử lý và hạn chế độ phân giải cho tranh mới thay vì xoá toàn bộ.
Công cụ gây nhiễu có làm hỏng tranh khi in không?
Bạn chỉ nên xử lý bản ảnh đăng mạng, còn bản in và bản lưu dùng ảnh gốc sạch. Thay đổi do công cụ tạo ra thường nhỏ trên màn hình điện thoại nhưng có thể thấy khi phóng to, nên không dùng ảnh đã xử lý để in.
Hoạ sĩ Việt Nam có thể cùng nhau làm gì?
Các hội nhóm hoạ sĩ có thể chia sẻ cách cấu hình từ chối thu thập, cùng góp ý vào các dự thảo chính sách về AI và sở hữu trí tuệ khi được lấy ý kiến công khai, và thống nhất cách ghi điều khoản trên tranh. Tiếng nói tập thể thường được lắng nghe hơn từng cá nhân.