Một hình ảnh do công cụ AI tự tạo ra chỉ từ câu lệnh chữ, xét theo luật Việt Nam hiện hành và phần lớn kết luận quốc tế đến nay, khó được coi là tác phẩm có tác giả để bảo hộ. Lý do là quyền tác giả dành cho người trực tiếp sáng tạo, còn câu lệnh chủ yếu là ý tưởng. Nhưng khi người vẽ đóng góp phần sáng tạo thật, như tự vẽ lại, chỉnh sửa có chủ đích, sắp xếp bố cục, thì phần đó vẫn có thể được bảo hộ.
Vấn đề vì vậy không phải câu hỏi có hay không, mà là đóng góp của bạn nằm ở đâu và có chứng minh được không. Bài này đi qua nguyên tắc của luật Việt Nam, những kết luận đã có ở nước ngoài, một thang mức đóng góp để bạn tự đặt tranh của mình vào, và điều khoản của công cụ AI mà người vẽ nào cũng nên đọc. Pháp luật về AI đang thay đổi nhanh; bài viết theo nguyên tắc và dặn bạn kiểm văn bản hiện hành.
Luật Việt Nam hiện hành gắn tác giả với con người
Luật Sở hữu trí tuệ của Việt Nam định nghĩa tác giả là người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm. Cả cách diễn đạt lẫn hệ thống quyền đi kèm (quyền đứng tên, quyền bảo vệ danh dự, thời hạn tính theo cuộc đời tác giả) đều xây trên giả định tác giả là một con người. Một phần mềm không có cuộc đời để tính thời hạn, không có danh dự để bảo vệ, và không phải chủ thể nhận quyền.
Câu hỏi khó hơn là người gõ câu lệnh có phải là "người trực tiếp sáng tạo" hay không. Cho tới nay, Việt Nam chưa có bản án hay hướng dẫn chính thức được công bố rộng rãi trả lời dứt điểm câu này cho tranh tạo bằng AI. Các thảo luận chính sách đang diễn ra, và luật có thể được bổ sung quy định riêng về sản phẩm có AI tham gia. Vì vậy, nếu bạn đọc ở đâu đó khẳng định chắc nịch rằng "tranh AI ở Việt Nam chắc chắn có bản quyền" hoặc "chắc chắn không", hãy coi đó là ý kiến chứ chưa phải quy định.
Điều tương đối chắc chắn là: phần do chính tay người vẽ tạo ra, như nét vẽ lại, phần tô màu thủ công, bố cục do người quyết định, vẫn được bảo hộ theo nguyên tắc chung. Phần do máy tự sinh mà người không kiểm soát được kết quả cụ thể là vùng chưa rõ, nghiêng về khó được bảo hộ.
Những kết luận đã có ở nước ngoài
Các nước đang đi những hướng không hoàn toàn giống nhau. Những mốc dưới đây là tư liệu công khai, dùng để hiểu xu hướng chứ không áp dụng trực tiếp ở Việt Nam:
- Hoa Kỳ, năm 2023: Cục Bản quyền Hoa Kỳ xem xét cuốn truyện tranh Zarya of the Dawn, công nhận bảo hộ cho phần lời và cách sắp xếp do tác giả làm, nhưng không công nhận các hình ảnh riêng lẻ do công cụ tạo ảnh sinh ra.
- Hoa Kỳ, năm 2025: toà phúc thẩm liên bang giữ nguyên quyết định từ chối đăng ký một tác phẩm mà người nộp khai là do máy tự tạo, với lập luận luật bản quyền đòi hỏi tác giả là con người. Cũng trong năm này, Cục Bản quyền Hoa Kỳ công bố báo cáo cho rằng câu lệnh đơn thuần thường chưa đủ để người dùng được coi là tác giả của đầu ra.
- Trung Quốc, cuối năm 2023: một toà án internet ở Bắc Kinh công nhận quyền tác giả cho một hình ảnh tạo bằng AI, dựa trên việc người dùng đã điều chỉnh câu lệnh và tham số nhiều lần, thể hiện lựa chọn thẩm mỹ của mình.
- Liên minh châu Âu: nguyên tắc chung đòi tác phẩm phản ánh sáng tạo trí tuệ riêng của tác giả, nên phần do máy tự quyết khó được bảo hộ; các quy định mới về AI tập trung vào nghĩa vụ minh bạch của nhà cung cấp mô hình.
Điểm chung của các hướng trên: không nơi nào coi AI là tác giả. Chỗ khác nhau là mức đóng góp của người dùng đến đâu thì đủ. Khi có tranh chấp xuyên biên giới, câu trả lời có thể khác theo nơi giải quyết.
Thang mức đóng góp của người vẽ
Bảng dưới là cách tự đánh giá tranh của mình theo mức độ người kiểm soát kết quả. Cột cuối là nhận định thận trọng theo nguyên tắc chung, không phải kết luận pháp lý cho từng trường hợp.
| Cách làm | Phần sáng tạo của người | Khả năng được bảo hộ (thận trọng) |
|---|---|---|
| Gõ câu lệnh, nhận ảnh, đăng nguyên | Ý tưởng và lựa chọn chung chung | Thấp, nhất là với phần hình ảnh |
| Tạo hàng chục ảnh, chọn một, chỉnh màu nhẹ | Lựa chọn và chỉnh sửa nhỏ | Thấp; phần chỉnh sửa nhỏ khó tách bạch |
| Dùng ảnh AI làm tham khảo, tự vẽ lại hoàn toàn bằng tay | Toàn bộ nét, màu, chất liệu do người làm | Cao với tranh vẽ lại, miễn không sao chép tác phẩm của ai |
| Vẽ tay phần chính, dùng AI làm nền hoặc chi tiết phụ | Phần chính và bố cục tổng thể | Cao với phần người vẽ; phần nền do AI vẫn là vùng chưa rõ |
| Ghép nhiều hình AI thành bố cục có chủ đích rồi vẽ đè, sửa sâu | Sắp xếp, vẽ đè, biến đổi rõ rệt | Có cơ sở cho phần sắp xếp và phần vẽ đè; cần chứng minh được quá trình |
Bạn có thể thấy quy luật: càng nhiều quyết định cụ thể trên tranh do người đưa ra và thực hiện, càng có cơ sở. Đây cũng là lý do các bài khác trong danh mục khuyên người vẽ lưu hồ sơ quá trình, vì sau này người hỏi sẽ không tin lời kể mà cần thấy bằng chứng.
Điều khoản của công cụ AI: "bạn sở hữu đầu ra" nghĩa là gì
Nhiều công cụ tạo ảnh ghi trong điều khoản dịch vụ rằng người dùng sở hữu hình ảnh do mình tạo ra, có khi kèm điều kiện về loại tài khoản. Câu này dễ bị hiểu thành "công cụ cấp bản quyền cho bạn". Thực ra điều khoản chỉ là cam kết giữa hãng và bạn: hãng không đòi quyền với hình ảnh đó và cho phép bạn dùng trong phạm vi nhất định. Một điều khoản hợp đồng không thể tạo ra quyền tác giả nếu luật của nơi giải quyết tranh chấp không công nhận hình ảnh đó là tác phẩm được bảo hộ.
Ngoài ra, điều khoản thường có những câu bạn nên đọc kỹ: hãng có được dùng hình ảnh bạn tạo hoặc tranh bạn tải lên để cải thiện mô hình không; hình ảnh bạn tạo có hiện công khai trong thư viện chung không; bạn có cam kết không vi phạm quyền của người khác không. Câu cuối có nghĩa là nếu hình ảnh tạo ra giống tác phẩm của ai đó, trách nhiệm thường đặt lên người dùng.
Một cách đọc nhanh là dán phần điều khoản liên quan vào chatbot với câu lệnh: "Tóm tắt đoạn điều khoản sau thành năm ý: ai sở hữu hình ảnh đầu ra, hình ảnh tải lên có bị dùng để huấn luyện không, có cách tắt không, ai chịu trách nhiệm nếu đầu ra vi phạm quyền người khác, điều khoản này có thay đổi được không. Trích nguyên câu làm căn cứ." Sau đó đối chiếu câu trích với bản gốc, vì điều khoản có nhiều phiên bản theo thời gian.
Hệ quả thực tế khi bạn bán tranh có AI tham gia
Bạn có thể không ngăn được người khác dùng lại phần do AI tạo. Nếu phần đó không được bảo hộ, người khác chép lại phần đó cũng khó bị coi là vi phạm. Tranh có giá trị thương mại lâu dài nên có phần sáng tạo của người đủ rõ.
Khách đặt hàng có thể cấm dùng AI trong hợp đồng. Nhiều đơn vị xuất bản, quảng cáo yêu cầu cam kết không dùng công cụ tạo ảnh, vì họ cần quyền rõ ràng để khai thác lâu dài. Đọc kỹ trước khi nhận việc và trả lời trung thực.
Nền tảng bán hàng và cuộc thi có quy định riêng. Một số nền tảng yêu cầu gắn nhãn nội dung có AI, một số cuộc thi mỹ thuật loại bài có dùng công cụ tạo ảnh. Quy định này độc lập với luật bản quyền và bạn vẫn phải tuân theo khi tham gia.
Khai báo trung thực bảo vệ chính bạn. Nếu sau này có tranh chấp, việc đã nói rõ phần nào do AI, phần nào do tay mình làm giúp bạn đáng tin hơn nhiều so với việc bị phát hiện đã giấu.
Năm việc giúp phần sáng tạo của bạn rõ ràng
Nếu bạn dùng AI trong quá trình vẽ, các việc sau không tốn nhiều công nhưng giúp bạn đứng vững khi có câu hỏi về quyền:
- Dùng AI ở giai đoạn ý tưởng và tham khảo, còn phần thực hiện tác phẩm cuối cùng để tay mình làm càng nhiều càng tốt.
- Lưu lại câu lệnh, các ảnh AI đã tạo và bản vẽ của bạn ở từng giai đoạn, ghi ngày, để chỉ ra được phần nào là của mình.
- Không đưa tranh hay ảnh chụp tác phẩm của hoạ sĩ khác vào công cụ để tạo ảnh "theo kiểu", vì phần đầu ra có thể mang dấu vết sao chép mà bạn phải chịu trách nhiệm.
- Ghi chú trong mô tả tác phẩm phần nào có AI hỗ trợ, ở mức đủ để người mua hiểu.
- Với tác phẩm quan trọng, cân nhắc đăng ký quyền tác giả cho phần do bạn sáng tạo và hỏi người có chuyên môn về cách khai báo phần có AI tham gia. Trợ lý AI Cố Vấn có thể giúp bạn chuẩn bị danh sách câu hỏi trước khi gặp họ.
Không có cách làm nào bảo đảm chắc chắn trong lúc luật còn đang được bàn. Mục tiêu thực tế là để mọi người nhìn vào quá trình đều thấy rõ đâu là đôi tay của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Câu lệnh mình viết rất công phu thì có được bảo hộ không?
Câu lệnh là một đoạn chữ, nếu đủ sáng tạo thì bản thân đoạn chữ có thể được bảo hộ như một văn bản. Nhưng điều đó không tự động khiến hình ảnh do máy tạo ra từ câu lệnh trở thành tác phẩm của bạn, vì kết quả cụ thể vẫn do công cụ quyết định phần lớn.
Nếu tranh AI không có bản quyền thì ai cũng lấy dùng được sao?
Không hẳn. Hình ảnh có thể chứa yếu tố được bảo hộ khác như nhân vật, thương hiệu, tác phẩm của người thứ ba. Người đăng cũng có thể đặt điều kiện sử dụng trên trang của mình. Khi muốn dùng một hình ảnh của người khác, cách an toàn vẫn là hỏi.
Dùng AI để dọn nét, tô nền cho tranh vẽ tay có làm mất bản quyền không?
Phần vẽ tay của bạn vẫn là tác phẩm của bạn. Phần AI tự làm như nền tự động là vùng chưa rõ, nhưng thường chiếm tỉ lệ nhỏ và phục vụ phần chính. Nên lưu bản vẽ tay trước khi dùng AI để chứng minh khi cần.
Tranh vẽ lại từ ảnh AI tạo có bị coi là sao chép không?
Nếu ảnh AI đó không mang tác phẩm của ai được bảo hộ, việc bạn vẽ lại bằng tay thường tạo ra tác phẩm của bạn. Rủi ro xuất hiện khi ảnh AI tình cờ hoặc cố ý giống tranh của một hoạ sĩ cụ thể, vì bạn có thể đang gián tiếp chép tranh của người đó.
Có nên ghi tên công cụ AI là đồng tác giả không?
Theo nguyên tắc hiện hành, công cụ không phải là tác giả nên không ghi như đồng tác giả. Cách phổ biến hơn là ghi trong mô tả rằng tác phẩm có dùng công cụ AI ở công đoạn nào. Một số nền tảng và cuộc thi có mẫu khai báo riêng.
Luật Việt Nam có sắp quy định riêng về tranh do AI tạo không?
Các chính sách về AI và sở hữu trí tuệ đang được thảo luận và sửa đổi, nên khả năng có quy định chi tiết hơn là có thật. Bạn nên theo dõi văn bản chính thức thay vì tin các bài khẳng định chắc chắn, và đối chiếu lại các thoả thuận đã ký khi luật thay đổi.