Bát Tràng là làng gốm bên sông Hồng thuộc Hà Nội, làm gốm liên tục nhiều thế kỷ đến nay với nhiều dòng men như men lam, men rạn, men nâu; Chu Đậu là làng gốm ở vùng Nam Sách, trước thuộc Hải Dương, nay thuộc Hải Phòng, nổi tiếng với gốm hoa lam thời Lê, từng gián đoạn rất lâu rồi được khôi phục vào cuối thế kỷ hai mươi. Hai cái tên hay được nhắc cùng nhau nhưng lịch sử và vẻ đẹp khác nhau.
Bài này viết cho người thích gốm, muốn nhìn một chiếc bình, chiếc đĩa mà hiểu được nó làm ra thế nào, men gì, vẽ ra sao. Bài không bàn giá, không hướng dẫn giám định đồ cổ; phần cuối nói rõ vì sao bạn không nên tự kết luận một món gốm là đồ cổ, kể cả khi AI "khẳng định" như vậy.
Hai làng gốm, hai số phận
Bát Tràng nằm ở vùng ven sông Hồng phía đông nam Hà Nội, làng gốm được nhiều tài liệu ghi nhận hoạt động từ khoảng thế kỷ mười bốn, mười lăm. Điều đặc biệt là nghề gốm ở đây gần như không đứt đoạn: làng làm đồ dùng hằng ngày, đồ thờ, gạch, rồi đồ trang trí, thay đổi theo nhu cầu từng thời. Ngày nay Bát Tràng vừa là làng nghề sản xuất lớn, vừa là điểm tham quan, với cả lò thủ công lẫn sản xuất theo dây chuyền.
Chu Đậu thì khác. Gốm hoa lam Chu Đậu thời Lê sơ và sau đó được các nhà nghiên cứu đánh giá cao về men và nét vẽ, và từng được xuất khẩu theo đường biển. Nhiều hiện vật gốm hoa lam thường được xác định có nguồn gốc vùng này hiện nằm trong bảo tàng và bộ sưu tập ở nước ngoài, một phần được tìm thấy qua khảo cổ dưới nước. Rồi nghề gốm ở đây lụi tàn, và trong nhiều thế kỷ, cái tên Chu Đậu gần như chỉ còn trong giới nghiên cứu.
Từ những năm chín mươi của thế kỷ hai mươi, sau các phát hiện khảo cổ, nghề gốm ở Chu Đậu được khôi phục với các lò mới. Gốm Chu Đậu bạn mua hôm nay là gốm mới làm theo tinh thần dòng gốm cổ, không phải đồ cổ. Hiểu điều này giúp bạn tránh nhầm lẫn khi đọc quảng cáo hay nghe người bán kể chuyện.
Các dòng men hay gặp và cách nhận ra
Men là lớp thuỷ tinh mỏng phủ lên xương gốm, tạo màu và độ bóng sau khi nung. Bảng dưới gom những dòng men người xem gặp nhiều nhất ở gốm Bát Tràng và gốm hoa lam nói chung.
| Dòng men | Đặc điểm nhìn thấy | Ghi chú khi xem |
|---|---|---|
| Men lam (hoa lam) | Hoạ tiết xanh lam vẽ dưới lớp men trong | Nét lam có chỗ đậm nhạt, loang nhẹ theo bút; lam quá đều, quá sắc có thể là in decal |
| Men rạn | Mặt men có vân nứt nhỏ như mạng nhện | Vân rạn được tạo có chủ ý khi nung và làm nguội; có khi tô màu vào vết rạn cho rõ |
| Men nâu | Màu nâu đến nâu đen, ấm | Hay gặp ở đồ dùng, chum vại, đồ trang trí mộc |
| Men ngọc | Xanh nhạt trong, gần màu ngọc | Độ dày men tạo sắc đậm nhạt, đọng ở chỗ lõm |
| Men chàm, men xanh đậm | Xanh lam đậm phủ toàn thân | Thường kết hợp khắc chìm hoặc đắp nổi hoa văn |
| Men trắng | Trắng ngà đến trắng xanh | Nền cho vẽ lam hoặc để trơn, xem độ đều của men |
Cách xem đơn giản: nghiêng món đồ dưới ánh sáng tự nhiên, nhìn chỗ men đọng ở chân, ở vành, ở chỗ lõm. Men thủ công thường có chỗ dày mỏng tự nhiên, vài bọt khí nhỏ; men công nghiệp đều tuyệt đối. Cả hai đều có giá trị sử dụng, chỉ khác về cảm giác thủ công.
Đọc nét vẽ trên gốm hoa lam
Nét bút tay có nhịp. Người vẽ gốm hoa lam dùng bút lông chấm màu lam lên xương gốm trước khi phủ men. Nét có điểm đặt bút đậm, kéo ra nhạt dần, có chỗ dừng. Nhìn kỹ bạn thấy được hướng tay người vẽ đi.
Đề tài quen thuộc. Hoa sen, hoa cúc, mây, sóng nước, cá, chim, rồng phượng, cảnh người, phong cảnh. Gốm Chu Đậu cổ được giới nghiên cứu nhắc nhiều với những bố cục chim muông, hươu nai, hoa lá phóng khoáng. Gốm làm mới thường lấy cảm hứng từ các mẫu này.
Bố cục theo dáng đồ vật. Trên bình, hoạ tiết thường chia băng: miệng, vai, thân, chân, mỗi băng một kiểu hoa văn. Trên đĩa, hoạ tiết xoay quanh tâm. Để ý cách người vẽ dùng dáng tròn của món đồ để dẫn mắt.
Phân biệt vẽ tay với in decal. Decal là hình in sẵn dán lên gốm rồi nung. Hình decal giống nhau tuyệt đối giữa các món, mép hình sắc, đôi khi thấy viền của miếng dán hoặc các chấm in li ti khi soi gần. Vẽ tay thì mỗi món khác nhau đôi chút.
Đọc chữ, ký hiệu dưới đáy. Nhiều món gốm mới có dấu lò, tên nghệ nhân hoặc ký hiệu dưới đáy. Đây là thông tin hữu ích để biết nơi làm, nhưng không phải bằng chứng về niên đại.
Đất, men và lửa: ba thứ quyết định một món gốm
Trước khi nhìn hoa văn, người làm gốm nhìn xương gốm, tức phần đất đã nung bên dưới lớp men. Đất mỗi vùng có thành phần khác nhau, nên xương gốm có màu trắng, xám, nâu hay hồng nhạt, nặng hay nhẹ, gõ kêu trong hay đục. Bát Tràng xưa dùng đất sét trắng lấy từ nơi khác về, pha chế, lọc kỹ; nhiều tài liệu nhắc người làng phải đi xa tìm đất phù hợp. Chỗ dễ thấy xương gốm nhất là chân đế, nơi thường không tráng men.
Men quyết định màu và độ bóng, nhưng cùng một công thức men, đặt ở vị trí khác nhau trong lò sẽ ra sắc khác nhau. Lò củi, lò than, lò ga, lò điện cho nhiệt độ và không khí trong lò khác nhau, khiến men chảy, đọng, đổi màu theo cách riêng. Đó là lý do người làm gốm thủ công hay nói mỗi mẻ lò là một lần thử, và những món "đẹp ngoài ý muốn" thường là quà của lửa.
Lửa còn để lại dấu vết mà người xem có thể học nhận ra: chỗ men bị co, vết kê ở đáy, đốm sẫm do tro bay bám vào, độ cong nhẹ của vành. Gốm công nghiệp nung trong điều kiện ổn định nên đều đặn, ít dấu vết; gốm lò thủ công thì mỗi món một vẻ. Hiểu ba yếu tố đất, men, lửa giúp bạn thấy rằng hai món trông giống nhau trên ảnh có thể khác nhau rất nhiều khi cầm trên tay.
Đi thăm làng gốm, xem cho có nghề
Một chuyến đi Bát Tràng hoặc Chu Đậu sẽ có ích hơn nếu bạn chuẩn bị trước và quan sát theo trình tự. Gợi ý dưới đây hợp với người lớn đi tự túc; đi cùng trẻ nhỏ thì rút gọn lại.
- Trước khi đi, đọc một hai bài giới thiệu từ bảo tàng hoặc sách, ghi lại tên các dòng men và đề tài để biết mình sẽ tìm gì.
- Hỏi trước các xưởng có mở cửa cho xem quy trình không: tạo hình trên bàn xoay, đổ khuôn, vẽ, tráng men, nung.
- Khi xem vẽ, xin phép đứng sau người thợ quan sát cách cầm bút, cách chấm màu; không chụp mặt khi chưa được đồng ý.
- Ghé khu lò nung, hỏi lò dùng nhiên liệu gì, nung bao lâu, vì sao cùng một men mà mỗi mẻ ra màu hơi khác.
- Xem đồ bán ở nhiều nơi, so men tay với men công nghiệp, vẽ tay với decal, không vội mua ở gian đầu tiên.
- Ghi chép, chụp ảnh đồ vật (không chụp người khi chưa hỏi), tối về nhờ AI sắp xếp thành bài ghi nhớ.
Nếu muốn tự nặn thử một món, nhiều xưởng có khu trải nghiệm bàn xoay. Phần thực hành làm gốm, an toàn lò nung và men có bài riêng ở danh mục điêu khắc, gốm và thủ công của trang; bài này chỉ tập trung vào việc xem và hiểu di sản.
AI và gốm: hữu ích cho học, nguy hiểm cho giám định
Hỏi kiến thức nền. Câu lệnh gợi ý: "Giải thích cho người mới khác nhau giữa vẽ lam dưới men và vẽ trên men, kèm cách nhận biết bằng mắt và tay." AI trả lời phần này khá tốt vì là kiến thức kỹ thuật phổ biến.
Nhờ AI lập bảng so sánh từ tài liệu bạn đã đọc. Dán ghi chép của bạn vào, yêu cầu AI xếp thành bảng theo dòng men, đề tài, niên đại, kèm cột nguồn. Ô nào không có nguồn thì để trống. Cách này giữ AI làm việc trên tư liệu của bạn thay vì tự bịa.
Không dùng AI để định niên đại hay thật giả. Gửi ảnh một chiếc bình và hỏi "đây có phải gốm Chu Đậu thế kỷ mười lăm không" là câu hỏi AI không thể trả lời đáng tin. AI chỉ thấy ảnh, không sờ được xương gốm, không soi được men, và có thể "đồng ý" với gợi ý trong câu hỏi của bạn. Việc này cần chuyên gia và phương pháp khoa học.
Thận trọng với câu chuyện hấp dẫn. Khi tìm về gốm Chu Đậu, bạn sẽ gặp nhiều câu chuyện về con tàu, về người thợ, về chiếc bình nổi tiếng nào đó. Một số có cơ sở nghiên cứu, số khác bị kể lại sai lệch. Trước khi chia sẻ, tìm nguồn là bảo tàng, bài nghiên cứu hoặc sách khảo cổ.
Một lời nhắc về đồ cổ
Thị trường gốm luôn có lời mời mua "đồ cổ", "đồ vớt dưới biển", "hàng khai quật". Bài này không đi vào chuyện giá hay mua bán, chỉ nhắc ba điều. Một, gốm mới làm theo mẫu cổ là sản phẩm hợp pháp và đáng quý, miễn là được bán đúng là gốm mới. Hai, làm cũ gốm mới để bán như đồ cổ là chuyện có thật và tinh vi; người mới gần như không thể tự phân biệt. Ba, hiện vật khảo cổ thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật về di sản văn hoá; mua bán, mang ra nước ngoài những hiện vật này có thể vướng quy định, bạn cần tìm hiểu quy định hiện hành và hỏi cơ quan có thẩm quyền.
Nếu gia đình bạn có món gốm cũ lâu đời và muốn biết rõ, hãy liên hệ bảo tàng hoặc nhà nghiên cứu gốm có uy tín, mô tả nguồn gốc món đồ trong gia đình. Đừng dựa vào một câu trả lời của chatbot, cũng đừng dựa vào lời khen của người muốn mua lại.
Còn nếu bạn chỉ yêu gốm, cách tốt nhất là xem thật nhiều: bảo tàng, làng nghề, triển lãm gốm đương đại. Mắt quen với men tay, nét bút thật thì tự nhiên sẽ thấy cái gì giả tạo, và niềm vui xem gốm cũng lớn dần theo.
Câu hỏi thường gặp
Gốm Bát Tràng và gốm Chu Đậu khác nhau thế nào?
Bát Tràng là làng gốm thuộc Hà Nội làm nghề liên tục nhiều thế kỷ đến nay, nhiều dòng men và sản phẩm. Chu Đậu nổi tiếng với gốm hoa lam thời Lê từng xuất khẩu, nghề gián đoạn rất lâu rồi được khôi phục cuối thế kỷ hai mươi. Gốm Chu Đậu bán hiện nay là gốm làm mới.
Men rạn là gì?
Men rạn là men có vân nứt nhỏ phủ khắp bề mặt, tạo ra có chủ ý trong quá trình nung và làm nguội do độ co giãn khác nhau giữa men và xương gốm. Có nơi tô màu vào vết rạn để vân hiện rõ hơn. Men rạn là một dòng men quen thuộc của Bát Tràng.
Làm sao phân biệt gốm vẽ tay với gốm dán decal?
Gốm vẽ tay có nét đậm nhạt, có hướng bút, mỗi món khác nhau đôi chút. Decal là hình in sẵn nên giống nhau tuyệt đối, mép hình sắc, soi gần có thể thấy chấm in li ti hoặc viền miếng dán. Hỏi người bán và so nhiều món cùng mẫu sẽ thấy rõ.
Có thể gửi ảnh cho AI để biết gốm có phải đồ cổ không?
Không nên tin kết quả đó. AI chỉ thấy ảnh, không kiểm được xương gốm, men, dấu vết nung, và có thể chiều theo gợi ý trong câu hỏi. Định niên đại và thật giả cần chuyên gia, bảo tàng và phương pháp khoa học. AI chỉ nên dùng để học kiến thức nền.
Gốm hoa lam là gì?
Gốm hoa lam là gốm vẽ hoạ tiết bằng màu lam dưới lớp men trong, rồi nung. Màu lam nằm dưới men nên bền, không bong khi dùng. Gốm hoa lam có ở nhiều nước; ở Việt Nam, dòng gốm hoa lam thời Lê gắn với vùng Chu Đậu được giới nghiên cứu đánh giá cao.
Đi Bát Tràng nên xem những gì?
Nên xem quy trình ở xưởng như tạo hình, vẽ, tráng men, nung; so men tay với men công nghiệp, vẽ tay với decal; ghé khu trưng bày giới thiệu lịch sử làng. Nếu có thời gian, thử một buổi làm gốm trên bàn xoay để hiểu vì sao tạo dáng đều là việc khó.