Người mới học điêu khắc gỗ nên bắt đầu bằng một khúc gỗ mềm, thớ mịn, ít mắt, một con dao khắc lưỡi thẳng thật sắc, găng chống cắt và ba đường cắt cơ bản có kiểm soát; bài đầu tiên nên là một vật nhỏ nằm gọn trong lòng bàn tay như con cá hay con chim. Đục, vồ và tượng lớn để sau, khi tay đã hiểu thớ gỗ.
Khác với đất, gỗ không cho sửa sai bằng cách đắp thêm: đã cắt đi là mất. Vì vậy điêu khắc gỗ dạy người làm tính trước từng nhát. Bài này đi từ chọn gỗ, chọn dao, đến cách cầm dao để không tự cắt vào tay, đọc thớ gỗ, hai bài tập đầu, hoàn thiện bề mặt, và chỗ AI có thể giúp trong khâu phác hình khối.
Ba lối vào điêu khắc gỗ
Điêu khắc gỗ là tên chung cho nhiều cách làm khác nhau. Người mới nên biết mình đang chọn lối nào, vì dụng cụ và chỗ làm khác nhau đáng kể.
| Lối vào | Làm gì | Dụng cụ chính | Hợp với người mới? |
|---|---|---|---|
| Gọt gỗ cầm tay | Cầm phôi gỗ nhỏ trên tay, gọt thành con vật, thìa, tượng mini | Dao khắc lưỡi thẳng, dao móc | Rất hợp: ít dụng cụ, làm ở ban công cũng được |
| Chạm nổi | Khắc hình nổi lên trên một tấm gỗ phẳng, như tranh khắc gỗ | Bộ đục nhỏ nhiều kiểu lưỡi, kẹp bàn | Hợp sau vài tuần gọt; cần bàn chắc |
| Tạc tượng tròn bằng đục | Tạc khối gỗ lớn thành tượng xem được bốn phía | Đục lớn, vồ gỗ, cưa, bàn kẹp nặng | Để sau: cần chỗ làm, sức và kỹ năng đọc thớ |
Phần còn lại của bài tập trung vào gọt gỗ cầm tay, lối vào gọn nhất cho người sống ở căn hộ. Những nguyên tắc về thớ gỗ và an toàn dao áp dụng cho cả hai lối kia.
Chạm khắc gỗ truyền thống của các làng nghề Việt Nam là một chủ đề lớn có bài riêng ở danh mục mỹ thuật Việt Nam của trang; ở đây chỉ bàn chuyện thực hành cho người tự học.
Chọn gỗ: mềm, mịn, ít mắt và đủ khô
Gỗ tốt cho người mới có ba đặc điểm. Thứ nhất, đủ mềm để dao cắt được mà không phải dồn hết sức; dồn sức là lúc dao trượt. Thứ hai, thớ mịn và thẳng, để nhát cắt sạch, không xơ, không vỡ thành mảng. Thứ ba, ít mắt gỗ, vì mắt là chỗ thớ xoắn và cứng, dao gặp mắt hay bị chệch hướng. Gỗ đoạn nhập khẩu là loại được nhiều người tập khắc trên thế giới dùng; ở Việt Nam, cách thực tế là hỏi một xưởng mộc gần nhà xin hoặc mua vài đầu mẩu gỗ mềm thớ mịn, nói rõ là để tập khắc tay.
Gỗ tươi vừa chặt mềm và dễ gọt hơn gỗ khô, nhiều người khắc thìa thích gỗ tươi vì lẽ đó. Nhưng gỗ tươi co ngót và có thể nứt khi khô, nên sản phẩm phải được để khô chậm, tránh nắng gắt. Gỗ khô thì ổn định hơn nhưng cứng hơn. Với tượng nhỏ trưng bày, gỗ đã khô là lựa chọn ít bất ngờ hơn.
Tránh gỗ không rõ nguồn như gỗ pallet cũ hay gỗ từ đồ nội thất bỏ đi: chúng có thể đã được xử lý bằng hoá chất chống mối mọt, có đinh ghim ẩn bên trong làm mẻ dao. Với gỗ lạ, đeo khẩu trang khi chà nhám vì bụi của một số loại gỗ gây kích ứng da và đường thở.
Bộ dụng cụ tối thiểu cho tháng đầu
Danh sách dưới đây đủ để gọt các vật nhỏ. Mua ít mà tốt hơn mua nhiều mà cùn.
- Một dao khắc lưỡi thẳng, ngắn, lưỡi dài khoảng một đốt ngón tay đến hai đốt. Lưỡi ngắn dễ kiểm soát hơn lưỡi dài.
- Một dao móc nếu muốn khắc thìa, để khoét lòng thìa. Không cần ngay nếu chỉ gọt tượng.
- Đá mài và dải da liếc dao. Dao sắc an toàn hơn dao cùn, vì dao cùn bắt bạn phải ấn mạnh.
- Găng tay chống cắt cho bàn tay cầm gỗ, và miếng bảo vệ ngón cái bằng da hoặc băng dính vải cho bàn tay cầm dao.
- Một bút chì mềm để vẽ đường lên gỗ.
- Giấy nhám vài độ hạt từ thô đến mịn, và một miếng vải sạch.
- Hộp sơ cứu đặt trong tầm tay: băng cá nhân, gạc, băng dính y tế.
Dụng cụ điện như máy mài cầm tay hay máy cưa lọng giúp làm nhanh nhưng nguy hiểm hơn nhiều với người mới; để sau, khi bạn đã có người hướng dẫn dùng máy an toàn.
Ba đường cắt cơ bản và nguyên tắc vàng
Nguyên tắc vàng: biết lưỡi dao sẽ đi đâu nếu trượt. Trước mỗi nhát cắt, nhìn đường lưỡi dao sẽ đi nếu gỗ bất ngờ nhả ra. Trên đường đó không được có ngón tay, cổ tay, đùi hay đầu gối. Hầu hết vết thương khi khắc gỗ đến từ việc vi phạm nguyên tắc này khi đang mỏi tay hoặc vội.
Đường cắt gọt về phía ngón cái. Giống như gọt vỏ táo: dao cầm trong lòng bàn tay, ngón cái tì lên phôi ở vị trí an toàn phía dưới đường cắt, các ngón còn lại kéo lưỡi dao về. Lực nhỏ, kiểm soát tốt, dùng cho chi tiết. Ngón cái nên có miếng bảo vệ.
Đường cắt đẩy bằng ngón cái tay kia. Tay cầm dao giữ góc lưỡi, ngón cái của tay cầm gỗ đẩy vào sống dao. Lực rất nhỏ nhưng chính xác, dùng để vạt những mảng nhỏ ở chỗ khó.
Đường cắt dừng. Ấn thẳng lưỡi dao vào gỗ theo một đường đã vẽ, rồi vạt nghiêng từ bên cạnh tới đường đó. Phần gỗ bong ra đúng ở đường dừng, không xé lan sang chỗ khác. Đây là cách tạo ranh giới sắc giữa hai mảng, như giữa đầu và thân con chim.
Không cắt về phía thân người bằng lực mạnh. Muốn bỏ nhiều gỗ, cắt ra xa người, kê phôi lên bàn hoặc kẹp chặt. Ngồi khắc gỗ với khăn dày trải trên đùi chỉ để hứng phoi, không phải để làm bàn kê.
Đọc thớ gỗ: vì sao cùng một nhát dao lúc trơn lúc xé
Gỗ được tạo bởi các thớ chạy dọc theo thân cây. Khi bạn cắt theo hướng thớ đang đi lên khỏi bề mặt, hay còn gọi là cắt xuôi thớ, lưỡi dao lướt và để lại mặt nhẵn. Khi cắt theo hướng thớ chui vào sâu, gọi là cắt ngược thớ, lưỡi dao bị kéo xuống theo thớ và xé gỗ ra thành mảng xơ, có khi tách cả một miếng lớn hơn ý muốn.
Cách nhận biết đơn giản là quan sát vệt dao: mặt cắt nhẵn bóng là đang đi xuôi, mặt xơ và có cảm giác dao bị "hút" là đang đi ngược. Khi gặp ngược thớ, quay phôi lại và cắt theo hướng khác. Trên một vật tròn như đầu con cá, hướng xuôi thớ đổi liên tục quanh đường cong, nên người khắc lâu năm thường xoay phôi nhiều lần trong một phút.
Phần đầu mút của thớ, chỗ thớ bị cắt ngang như mặt cắt khúc gỗ tròn, là chỗ khó cắt nhất. Cần lưỡi thật sắc và nhát cắt mỏng, nghiêng. Các chi tiết mảnh như mỏ chim, vây cá nên được bố trí chạy dọc theo thớ, vì chi tiết mảnh nằm ngang thớ dễ gãy chỉ với một cú chạm nhẹ.
Hai bài tập đầu: con cá và chiếc thìa
Mỗi bài tập làm vài lần cho tới khi tay quen. Đừng tiếc gỗ, mẩu gỗ vụn là học phí rẻ nhất trong nghề này.
- Con cá: chọn mẩu gỗ dài hơn bàn tay một chút, vẽ hình cá nhìn ngang lên một mặt và nhìn từ trên xuống lên mặt kia, sao cho thân cá chạy dọc thớ.
- Gọt bỏ phần gỗ ngoài đường viền nhìn ngang trước, rồi đến đường viền nhìn từ trên. Lúc này bạn có một khối vuông thô hình cá.
- Vẽ lại đường giữa sống lưng, rồi vạt các góc vuông thành tròn dần, luôn đối xứng hai bên đường giữa. Dùng đường cắt dừng để tách đầu, mang và đuôi.
- Chiếc thìa: chọn mẩu gỗ thẳng thớ, vẽ dáng thìa nhìn từ trên và nhìn ngang. Cán thìa phải chạy dọc thớ, không có mắt gỗ.
- Khoét lòng thìa bằng dao móc, cắt từ mép vào tâm, xoay phôi theo hướng xuôi thớ. Mặt ngoài lòng thìa gọt bằng dao thẳng.
- Để thìa khô chậm trong túi giấy nếu khắc từ gỗ tươi, rồi mới chà nhám và hoàn thiện.
Hoàn thiện bề mặt bằng cách chà nhám từ hạt thô đến mịn, lau bụi, phủ dầu hoặc sáp. Đồ trưng bày có nhiều lựa chọn; riêng thìa dùng để ăn thì chỉ phủ loại dầu hoặc sáp được ghi rõ an toàn khi tiếp xúc thực phẩm, và nhiều người chỉ dùng thìa khắc tay để khuấy, xới đồ khô cho chắc.
Nhiều người khắc gỗ lâu năm lại thích để nguyên vết dao, không chà nhám, vì các mặt vạt bóng dưới lưỡi dao sắc cũng là một kiểu đẹp. Đây là quyết định thẩm mỹ của bạn.
AI giúp ở khâu phác hình khối
Vẽ hình chiếu hai mặt. Gọt gỗ dựa vào hai bản phác: nhìn ngang và nhìn từ trên. Bạn có thể nhờ AI mô tả hoặc phác hai hình chiếu cho một con vật đơn giản. Câu lệnh mẫu: "Mô tả dáng một con chim sẻ đậu, cách điệu đơn giản để gọt gỗ cầm tay dài khoảng một gang tay, cho hai hình chiếu: nhìn ngang và nhìn từ trên. Chỉ ra chi tiết nào dễ gãy cần làm dày."
Kiểm tra hướng thớ cho thiết kế. Mô tả thiết kế rồi hỏi nên đặt thớ theo hướng nào để chi tiết mảnh bền nhất. Sau đó tự kiểm bằng mẩu gỗ thật; AI không thấy được khúc gỗ trong tay bạn.
Nhận xét ảnh bài khắc. Chụp ảnh bài đã xong ở bốn góc, nhờ AI chỉ ra chỗ mất cân đối. Như với mọi nhận xét từ máy, giữ lại cái bạn thấy đúng khi nhìn lại tượng.
Thận trọng với ảnh tượng gỗ do AI tạo. Ảnh tượng gỗ do công cụ tạo ảnh vẽ thường có chi tiết mảnh tới mức không khúc gỗ nào giữ nổi, hướng vân không khớp nhau giữa các phần. Đẹp để lấy cảm hứng, không đáng tin để làm bản vẽ thi công.
Câu hỏi thường gặp
Nên mua dao khắc gỗ trọn bộ hay mua lẻ?
Người mới thường chỉ dùng một hai con dao trong bộ nhiều món. Mua lẻ một dao lưỡi thẳng chất lượng tốt, thêm dao móc khi cần khắc thìa, rồi bổ sung dần theo việc thật sự gặp phải là cách tiết kiệm và hiệu quả.
Bị dao cắt vào tay thì xử lý thế nào?
Với vết cắt nhỏ, rửa sạch, ép chặt bằng gạc để cầm máu, băng lại. Vết cắt sâu, chảy máu không cầm, hoặc làm tê, khó cử động ngón tay thì cần đến cơ sở y tế ngay. Hộp sơ cứu nên luôn ở trong tầm tay khi khắc.
Gỗ khắc xong bị nứt là do đâu?
Thường do gỗ còn ẩm và khô quá nhanh, nhất là gỗ tươi hoặc phần tâm cây. Để gỗ khô chậm trong túi giấy hoặc nơi râm mát, tránh quạt và nắng. Chọn phôi không chứa phần tâm cây cũng giảm nứt.
Có khắc gỗ được trong căn hộ chung cư không?
Gọt gỗ cầm tay khá yên tĩnh, ít bụi, làm ở ban công hay bàn làm việc được. Trải khăn hứng phoi, chà nhám ở nơi thoáng và lau bụi bằng khăn ẩm. Tránh dùng máy điện gây ồn ảnh hưởng hàng xóm.
Bao lâu thì khắc được một bức tượng người nhỏ?
Không có thời gian chung. Tượng người cần hiểu tỉ lệ cơ thể và xử lý nhiều chi tiết ngang thớ như tay, cổ. Phần lớn người tự học làm nhiều con vật đơn giản trong vài tháng trước khi thử tượng người cách điệu.