Tranh Hàng Trống là dòng tranh dân gian của phố Hàng Trống, Hà Nội, in nét đen từ ván khắc rồi tô màu bằng bút lông; tranh Kim Hoàng là dòng tranh của làng Kim Hoàng, nay thuộc Hà Nội, nổi bật vì in và vẽ trên nền giấy nhuộm đỏ hoặc vàng. Cùng với Đông Hồ, đây là những dòng tranh dân gian phía Bắc hay được nhắc, nhưng mỗi dòng có cách làm và vẻ đẹp khác nhau.
Người xem thường gọi chung mọi tranh dân gian là "tranh Đông Hồ". Bài này giúp bạn phân biệt Hàng Trống và Kim Hoàng với Đông Hồ qua những gì nhìn thấy được, hiểu đề tài chính của từng dòng, biết vì sao Kim Hoàng từng gần như mất hẳn và cách dùng AI tìm hiểu mà không bị lẫn lộn.
Hàng Trống: tranh của phố, nét thanh và màu vờn
Khác với làng quê Đông Hồ, Hàng Trống là phố thị, khách mua tranh là cư dân Kinh kỳ. Điều này phản ánh vào tranh: nét mảnh, bố cục chặt, đề tài thiên về tranh thờ, tranh tứ bình treo trong nhà, tranh chơi Tết của gia đình thị dân. Tranh Hàng Trống nhìn tinh tế hơn, kém mộc mạc hơn Đông Hồ.
Điểm kỹ thuật dễ nhận nhất là cách lên màu. Hàng Trống chỉ dùng ván khắc để in nét đen; màu được người thợ tô bằng bút lông. Họ không đổ màu phẳng mà vờn màu, tức là tô đậm ở mép rồi nhạt dần vào trong, tạo khối và độ chuyển. Vì tô tay, mỗi tờ có sắc độ khác nhau đôi chút, và người thợ giỏi có thể làm một bức tranh in trông gần như tranh vẽ.
Giấy dùng cho Hàng Trống thường là giấy dó hoặc giấy xuyến chỉ mỏng, có khi nhuộm nền. Màu thường dùng phẩm, độ tươi cao hơn màu tự nhiên của Đông Hồ. Các đề tài hay gặp gồm tranh tứ bình tả bốn mùa hoặc bốn cô gái, tranh cá chép trông trăng, tranh trẻ em ôm cá, và một nhóm tranh thờ được treo trong không gian thờ cúng của gia đình, đình, đền. Xem nhóm tranh thờ như di sản mỹ thuật, bạn sẽ thấy những bố cục đối xứng, màu đậm, rất khác với tranh chơi Tết.
Kim Hoàng: màu đỏ và chữ đề trên tranh
Làng Kim Hoàng trước thuộc vùng Hà Tây cũ, nay thuộc Hà Nội. Điều gây ấn tượng ngay ở tranh Kim Hoàng là nền giấy: giấy được nhuộm đỏ, thường gọi là giấy hồng điều, hoặc nhuộm vàng, rồi in nét và vẽ màu lên. Trên nền đỏ, màu xanh, đen, trắng nổi lên rất rõ, làm bức tranh rực rỡ dù số màu không nhiều.
Tranh Kim Hoàng thường có chữ Hán đề kèm hình vẽ, chữ và hình bổ sung ý cho nhau. Kỹ thuật kết hợp in nét bằng ván với vẽ tay; tỷ lệ giữa in và vẽ thế nào tuỳ từng bức và tuỳ người làm. Đề tài quen thuộc là con vật nuôi, gà, lợn, chim, hoa quả, mang ý chúc tụng ngày Tết.
Một điểm nhiều tài liệu nhắc đến là nền đỏ của Kim Hoàng dễ phai và giấy dễ hỏng theo thời gian, nên số tranh cổ còn lại không nhiều. Nghề làm tranh ở làng từng gián đoạn trong một thời gian dài; những năm gần đây có các nỗ lực của nhà nghiên cứu, hoạ sĩ và người làng để phục dựng. Chi tiết về mốc thời gian gián đoạn và quá trình phục dựng, bạn nên đọc từ các bài nghiên cứu hoặc tư liệu của cơ quan văn hoá thay vì dựa vào lời kể truyền miệng.
Ba dòng tranh dân gian phía Bắc đặt cạnh nhau
Bảng dưới giúp phân biệt nhanh khi bạn đứng trước một tờ tranh không có nhãn. Đây là xu hướng chung, mỗi dòng đều có ngoại lệ.
| Điểm so | Đông Hồ | Hàng Trống | Kim Hoàng |
|---|---|---|---|
| Nơi làm | Làng ven sông Đuống, Bắc Ninh | Phố Hàng Trống, Hà Nội | Làng Kim Hoàng, Hà Nội |
| Nền giấy | Giấy dó quét điệp, ánh lấp lánh | Giấy dó hoặc xuyến chỉ mỏng, có khi nhuộm | Giấy nhuộm đỏ hoặc vàng |
| Cách lên màu | In màu bằng nhiều ván, mỗi màu một ván | In nét, tô màu tay, vờn đậm nhạt | Kết hợp in nét và vẽ màu trên nền nhuộm |
| Nét | Đậm, khoẻ, mộc | Mảnh, thanh, chi tiết | Rõ, nổi trên nền màu |
| Chữ trên tranh | Có ở một số bức | Có ở một số bức | Thường có chữ Hán đề kèm |
Mẹo đơn giản nhất: nhìn mảng màu. Màu phẳng, đều, có viền cứng theo ván in là Đông Hồ; màu chuyển đậm nhạt mềm như vẽ tay là Hàng Trống; nền đỏ rực hoặc vàng phủ toàn tờ là Kim Hoàng.
Ba dòng tranh cũng phản ánh ba kiểu khách hàng. Người nông dân mua tranh Đông Hồ ở chợ quê để dán vách cho rộn ràng ngày Tết, nên tranh cần rẻ, bền màu, in được số lượng lớn. Thị dân Hà Nội mua tranh Hàng Trống để treo trong nhà, nên tranh cần thanh lịch, chi tiết. Tranh Kim Hoàng nằm ở giữa, gần với nhu cầu của vùng ven đô. Hiểu khách hàng xưa giúp bạn hiểu vì sao kỹ thuật mỗi nơi phát triển theo một hướng, thay vì xếp dòng nào cao hơn dòng nào.
Đọc một bức tranh Hàng Trống
Nhìn khung bố cục. Tranh Hàng Trống, nhất là tranh thờ và tranh tứ bình, có bố cục cân đối, nhân vật chính ở giữa, chi tiết phụ dàn hai bên. Cho mắt đi từ trung tâm ra rìa, bạn sẽ thấy lớp lang rất rõ.
Theo dõi đường vờn màu. Tìm vạt áo, cánh hoa, thân cá: chỗ màu đậm ở mép rồi nhạt dần vào trong cho thấy tay người tô. Vờn đều, mềm là dấu hiệu thợ giỏi.
So nét in và nét vẽ. Nét in từ ván đều độ dày, nét bút tô thêm thì mềm và biến đổi. Có bức người thợ vẽ thêm chi tiết bằng bút sau khi in, nhìn kỹ sẽ thấy.
Đặt vào không gian sử dụng. Tranh tứ bình treo theo bộ bốn tờ, tranh cá chép trẻ em thường dán dịp Trung thu hoặc Tết. Biết tranh được treo ở đâu giúp hiểu vì sao nó được vẽ như vậy.
Dùng AI tìm hiểu hai dòng tranh này
AI hay nhầm ba dòng tranh với nhau. Nhiều nguồn trên mạng gọi lẫn tranh Hàng Trống là Đông Hồ, nên AI học theo và nhầm theo. Khi hỏi, hãy yêu cầu rõ: "Phân biệt tranh Hàng Trống với tranh Đông Hồ về giấy, cách lên màu và đề tài; nếu không chắc chi tiết nào thì nói là không chắc." Sau đó so câu trả lời với bảng ở trên và với một nguồn sách.
Chữ Hán trên tranh: đừng tin bản dịch tự động. Chụp ảnh chữ đề trên tranh Kim Hoàng rồi hỏi AI nghĩa là cách nhanh, nhưng AI có thể đọc sai mặt chữ, nhất là chữ viết tay, chữ mờ trên nền đỏ. Coi bản dịch của AI là gợi ý ban đầu, nhờ người biết chữ Hán Nôm đọc lại trước khi in hay chia sẻ.
Dùng AI để tổ chức ghi chép. Khi đọc nhiều tài liệu về phục dựng tranh Kim Hoàng, bạn có thể dán các đoạn ghi chép của mình vào AI và yêu cầu sắp xếp theo mốc thời gian, đánh dấu chỗ các nguồn mâu thuẫn. Cách này giúp thấy chỗ cần kiểm thêm, thay vì để AI tự kể lịch sử.
Không dùng ảnh AI thay tranh thật. Ảnh tạo bằng AI "theo kiểu Hàng Trống" không có nét in, không có vờn tay. Nếu dùng cho bài giảng hay bài đăng, ghi rõ đó là ảnh minh hoạ do AI tạo, không phải hiện vật.
Tự tập vờn màu một buổi để hiểu tranh Hàng Trống
Cách nhanh nhất để thấy cái tài của người thợ Hàng Trống là tự thử. Bài tập dưới đây không nhằm làm ra tranh để bán, chỉ để tay bạn hiểu điều mắt đã thấy. Dụng cụ chỉ cần giấy vẽ màu nước, bút lông nhỏ, màu nước hoặc màu bột pha loãng.
- Chép một hình đơn giản như con cá, cánh hoa, vạt áo bằng bút đen nét mảnh, có thể can từ ảnh chụp tranh để quen bố cục.
- Pha màu đậm hơn mức bạn định dùng một chút, chấm vào mép trong của hình.
- Rửa sạch bút, chấm nước rồi kéo nhẹ từ mép vào giữa để màu nhạt dần, không để lại vệt ranh giới.
- Chờ khô, lặp lại lượt thứ hai ở mép để nhấn sâu thêm, giữ phần giữa sáng.
- Làm cùng một hình ba lần với ba cách pha nước khác nhau, đặt cạnh nhau để so.
- Chụp ảnh bài tập, nhờ AI nhận xét chỗ nào chuyển màu còn gắt, rồi đối chiếu với ảnh tranh thật để tự sửa.
Sau một buổi, nhiều người nhận ra vờn đều trên một mảng nhỏ đã khó, vờn đều trên cả bộ tranh tứ bình mà mỗi tờ giống nhau gần như tuyệt đối thì cần tay nghề nhiều năm. Hiểu điều đó, bạn sẽ xem tranh Hàng Trống chậm hơn và thấy nhiều hơn. Nếu bài tập được việc, bạn có thể tìm lớp trải nghiệm ở các xưởng tranh dân gian để làm với ván và giấy thật.
Xem tranh thật ở đâu và hỏi những gì
Cách tốt nhất để phân biệt các dòng tranh là xem tận mắt, cầm tận tay. Dưới đây là những hướng đi bạn có thể cân nhắc, kèm câu hỏi nên mang theo.
- Bảo tàng mỹ thuật và bảo tàng dân tộc học ở Hà Nội thường có hiện vật tranh dân gian; kiểm lịch trưng bày trước khi đi vì không phải lúc nào cũng mở phòng đó.
- Phố cổ Hà Nội vẫn có người làm và bán tranh Hàng Trống theo lối truyền thống; hỏi xem tranh in nét bằng ván cũ hay ván mới, tô màu bằng gì.
- Các triển lãm, hội chợ Tết thường có gian giới thiệu tranh Kim Hoàng phục dựng; hỏi người đứng gian về cách nhuộm giấy và nguồn mẫu tranh.
- Thư viện và sách chuyên khảo về tranh dân gian Việt Nam là nguồn đối chiếu đáng tin hơn bài viết trên mạng.
- Khi chụp ảnh tranh ở bảo tàng, hỏi quy định chụp và không dùng đèn flash.
Mua tranh làm thủ công từ người làm thật là cách thiết thực để các dòng tranh này tiếp tục sống. Đừng ngại hỏi về cách làm; người giữ nghề thường rất sẵn lòng kể khi thấy người mua thật sự quan tâm.
Câu hỏi thường gặp
Tranh Hàng Trống khác tranh Đông Hồ thế nào?
Đông Hồ in màu bằng nhiều ván khắc trên giấy điệp, màu phẳng, nét đậm mộc. Hàng Trống chỉ in nét đen bằng ván, màu tô tay bằng bút lông với kỹ thuật vờn đậm nhạt, nét mảnh thanh. Đông Hồ là tranh làng quê, Hàng Trống là tranh của phố thị Hà Nội.
Tranh Kim Hoàng có gì đặc biệt?
Tranh Kim Hoàng thường in và vẽ trên nền giấy nhuộm đỏ hoặc vàng, màu nổi bật, có chữ Hán đề kèm hình. Đề tài quen thuộc là con vật nuôi, hoa quả với ý chúc tụng. Nghề từng gián đoạn lâu và những năm gần đây có các nỗ lực phục dựng.
Kỹ thuật vờn màu trong tranh Hàng Trống là gì?
Vờn màu là cách tô bằng bút lông, đậm ở mép mảng rồi nhạt dần vào trong, tạo cảm giác khối và độ chuyển mềm. Nhờ vờn màu, tranh in Hàng Trống trông gần như tranh vẽ tay. Mỗi tờ có sắc độ hơi khác nhau vì tô thủ công.
Có thể nhờ AI đọc chữ Hán trên tranh dân gian không?
Có thể dùng làm gợi ý ban đầu, nhưng AI hay đọc sai chữ viết tay, chữ mờ hoặc chữ trên nền màu. Trước khi in, đăng hay giảng lại, hãy nhờ người biết chữ Hán Nôm đọc kiểm. Một chữ đọc sai có thể làm sai cả ý nghĩa của bức tranh.
Mua tranh Hàng Trống hay Kim Hoàng ở đâu?
Tranh Hàng Trống vẫn có người làm và bán ở phố cổ Hà Nội; tranh Kim Hoàng phục dựng thường xuất hiện ở triển lãm, hội chợ thủ công dịp cuối năm. Nên hỏi người bán về cách làm, giấy và màu để chắc đó là tranh làm thủ công chứ không phải bản in máy.
Tranh thờ Hàng Trống có nên treo trang trí không?
Tranh thờ vốn được làm cho không gian thờ cúng nên nhiều gia đình giữ đúng chỗ treo truyền thống. Nếu bạn yêu thích về mặt mỹ thuật, có thể chọn nhóm tranh chơi như tứ bình, cá chép, trẻ em để treo phòng khách, vừa đẹp vừa hợp mục đích ban đầu của tranh.