Muốn hiểu hội hoạ hiện đại Việt Nam, điểm xuất phát hợp lý là Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, thành lập năm 1925 tại Hà Nội, nơi đào tạo lớp hoạ sĩ đầu tiên vẽ sơn dầu, lụa, sơn mài theo con mắt hiện đại. Từ ngôi trường ấy và những thế hệ ngay sau, một loạt tên tuổi xuất hiện mà người yêu tranh Việt nên biết.
Bài này không phải bảng xếp hạng và không định giá tác phẩm của ai. Mục đích là cho bạn một tấm bản đồ ban đầu: vài cái tên, vài tác phẩm hay được nhắc, cách sắp xếp các thế hệ, và nhất là cách tự tìm hiểu tiếp mà không bị dẫn sai bởi những bài viết chép lại nhau hay những câu trả lời tự tin quá mức của AI.
Trường Mỹ thuật Đông Dương: vì sao là cột mốc
Trường được thành lập năm 1925 tại Hà Nội, gắn với tên hoạ sĩ người Pháp Victor Tardieu và hoạ sĩ Nam Sơn Nguyễn Vạn Thọ. Trường dạy hình hoạ, giải phẫu, phối cảnh, sơn dầu theo lối hàn lâm châu Âu, đồng thời khuyến khích sinh viên tìm tòi chất liệu truyền thống như lụa và sơn. Sự gặp nhau đó tạo ra một thế hệ hoạ sĩ vừa vững kỹ thuật phương Tây vừa mang hồn cốt riêng.
Trường hoạt động đến khoảng giữa thập niên bốn mươi. Trong khoảng hai mươi năm ấy, nhiều sinh viên tốt nghiệp đã trở thành những hoạ sĩ được nhắc đến nhiều nhất trong lịch sử mỹ thuật Việt. Một số ở lại trong nước, tham gia kháng chiến và giảng dạy các thế hệ sau; một số sang Pháp sinh sống và làm việc.
Hiểu bối cảnh này giúp bạn đọc tranh của giai đoạn đó tinh hơn. Một bức sơn dầu vẽ thiếu nữ năm 1943 vừa có cách dựng hình, ánh sáng học từ châu Âu, vừa có dáng người, tà áo, sắc màu của Hà Nội thời ấy. Đó không phải là bắt chước, mà là một ngôn ngữ mới được tạo ra trong một thời điểm cụ thể.
Một số hoạ sĩ và tác phẩm hay được nhắc
Bảng dưới chỉ gồm những thông tin phổ biến, được nhiều nguồn chính thống nhắc lại. Đây là điểm khởi đầu, không phải danh sách đầy đủ hay thứ hạng. Trước khi trích dẫn ở đâu, bạn nên kiểm lại ở nguồn của bảo tàng.
| Hoạ sĩ | Gắn với chất liệu, đề tài | Tác phẩm hay được nhắc |
|---|---|---|
| Nguyễn Phan Chánh | Tranh lụa, đời sống làng quê | Chơi ô ăn quan |
| Tô Ngọc Vân | Sơn dầu, thiếu nữ, sau này ký hoạ kháng chiến | Thiếu nữ bên hoa huệ (1943) |
| Trần Văn Cẩn | Sơn dầu, sơn mài, chân dung, sinh hoạt | Em Thuý (1943) |
| Nguyễn Gia Trí | Sơn mài khổ lớn, vàng bạc, vỏ trứng | Vườn xuân Trung Nam Bắc |
| Lê Phổ, Mai Trung Thứ | Lụa và sơn dầu, sống và làm việc ở Pháp | Thiếu nữ, mẹ con, sinh hoạt gia đình |
| Bùi Xuân Phái | Phố cổ Hà Nội, chèo, chân dung | Loạt tranh phố cổ, người đời quen gọi "phố Phái" |
| Nguyễn Tư Nghiêm | Đề tài dân gian, múa cổ, Thánh Gióng, con giáp | Loạt tranh điệu múa cổ |
Giới yêu tranh hay nhắc cụm "Sáng, Nghiêm, Liên, Phái" để chỉ bốn hoạ sĩ Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm, Dương Bích Liên, Bùi Xuân Phái, những người học hoặc chịu ảnh hưởng từ môi trường Đông Dương và tạo dấu ấn mạnh ở nửa sau thế kỷ hai mươi. Cách gọi này là thói quen của giới mỹ thuật, không phải một trường phái chính thức.
Đọc tiểu sử hoạ sĩ một cách tỉnh táo
Phân biệt sự kiện với giai thoại. Năm sinh, năm mất, khoá học, các triển lãm lớn là sự kiện có thể kiểm. Những câu chuyện về tính cách, mối tình, lời nói nổi tiếng thường là giai thoại, có khi được kể lại qua nhiều người và biến dạng. Đọc thì vui, trích dẫn thì cần nguồn.
Ưu tiên nguồn gốc. Hồ sơ của bảo tàng, catalogue triển lãm có biên tập, sách nghiên cứu của nhà phê bình có tên tuổi, hồi ký của người trong cuộc đáng tin hơn bài báo tổng hợp. Bài trên mạng chép lại nhau rất nhiều, lỗi sai được nhân bản theo.
Để ý tên tác phẩm. Cùng một bức tranh có thể có vài tên gọi khác nhau qua các lần triển lãm hoặc dịch thuật. Ngược lại, hai bức khác nhau có thể có tên gần giống. Ghi lại năm, chất liệu, kích thước và nơi lưu giữ để không nhầm.
Cẩn thận với chuyện tranh giả. Tranh của nhiều hoạ sĩ Việt nổi tiếng bị làm giả, sao chép nhiều. Bài này không đi vào giám định; điều bạn cần nhớ là ảnh tranh trên mạng chưa chắc là tranh thật của hoạ sĩ, nhất là khi không có thông tin nguồn gốc từ bảo tàng hay nhà sưu tập công khai.
Thử đọc một bức tranh của thời kỳ này
Chọn một bức quen mặt. Bức "Thiếu nữ bên hoa huệ" của Tô Ngọc Vân là ví dụ dễ bắt đầu vì ảnh của nó phổ biến: một thiếu nữ áo dài trắng nghiêng đầu bên bình hoa huệ trắng. Nhưng nên tìm ảnh từ nguồn bảo tàng, vì ảnh chụp lại trên mạng thường lệch màu nhiều.
Nhìn ánh sáng. Ánh sáng trong tranh đến từ đâu, chiếu lên mặt, tay, tà áo ra sao, bóng đổ màu gì. Cách xử lý ánh sáng là phần học được từ hội hoạ châu Âu, còn bảng màu trắng, xanh nhạt, vàng ngà lại rất gần với không khí xứ nóng.
Nhìn dáng người và tà áo. Tư thế nghiêng đầu, đường cong của tà áo dài, bàn tay đặt nhẹ: đó là cái duyên mà các hoạ sĩ thời ấy tìm cách diễn tả, khác với dáng người trong tranh phương Tây cùng thời.
Đặt vào năm vẽ. Năm 1943 là thời điểm nhiều biến động. Biết điều này, bạn có thể tự hỏi vì sao một bức tranh yên tĩnh như vậy lại ra đời giữa thời cuộc đó, và đọc thêm để tìm câu trả lời thay vì chấp nhận ngay một lời giải thích sẵn có.
Ghi cảm nhận trước khi đọc bình. Viết ba dòng về điều bạn thấy, rồi mới đọc các bài phân tích. So sánh hai phần giúp bạn biết mình đã bỏ sót gì và cũng giữ được con mắt riêng.
Hỏi AI về hoạ sĩ Việt: dùng vào việc gì, kiểm thế nào
AI giỏi tóm tắt bối cảnh chung. Câu hỏi kiểu "bối cảnh ra đời của Trường Mỹ thuật Đông Dương và ý nghĩa với hội hoạ Việt" thường được trả lời ổn ở mức khái quát. Dùng phần này để có khung, rồi đi đọc sâu.
AI hay sai ở chi tiết. Năm sinh, tên tác phẩm, năm vẽ, nơi lưu giữ, ai học khoá nào là những chỗ AI hay nhầm, nhất là với hoạ sĩ Việt vì nguồn tiếng Việt trên mạng có nhiều sai sót. Có lúc AI gán tác phẩm của người này cho người khác, hoặc tạo ra tên tranh không có thật.
Câu lệnh để giảm bịa. Thử: "Liệt kê những thông tin về hoạ sĩ Tô Ngọc Vân mà bạn chắc chắn, kèm loại nguồn thường ghi nhận thông tin đó. Thông tin nào không chắc thì ghi rõ là cần kiểm." AI không có nguồn thật để trích, nhưng yêu cầu này khiến nó tách phần chắc và phần mơ hồ, bạn biết chỗ nào phải đi tra.
Đối chiếu chéo. Mỗi chi tiết quan trọng nên khớp ở ít nhất hai nguồn độc lập, trong đó một nguồn là bảo tàng hoặc sách. Nếu AI và một bài báo nói giống nhau, có thể bài báo chính là nơi AI học sai, nên chưa tính là hai nguồn.
Tự lập "hồ sơ hoạ sĩ" để học có hệ thống
Thay vì đọc lan man, bạn có thể chọn một hoạ sĩ mỗi tháng và lập hồ sơ riêng. Cách này hợp với sinh viên mỹ thuật, giáo viên chuẩn bị bài giảng hoặc người yêu tranh muốn đi sâu.
- Chọn một hoạ sĩ, ghi những thông tin cơ bản từ nguồn bảo tàng: năm sinh, năm mất, nơi học, chất liệu chính.
- Tìm năm đến mười tác phẩm có ảnh từ nguồn đáng tin, ghi tên, năm, chất liệu, nơi lưu giữ cho từng bức.
- Xem tận mắt nếu có thể: bảo tàng, triển lãm hồi cố. Ghi lại cảm nhận của bạn trước khi đọc bình luận của người khác.
- Đọc một hai bài phê bình hoặc chương sách viết về hoạ sĩ đó, đánh dấu những ý bạn đồng tình và chưa đồng tình.
- Nhờ AI sắp xếp hồ sơ theo mốc thời gian và chỉ ra chỗ thông tin giữa các nguồn mâu thuẫn, không nhờ AI bổ sung thông tin mới.
- Viết một đoạn ngắn bằng lời của bạn về hoạ sĩ đó; đây là phần học thật sự.
Sau một năm, bạn có hồ sơ của mười hai hoạ sĩ, đủ để nhìn ra mạch phát triển của hội hoạ Việt qua các thế hệ. Quan trọng hơn, bạn rèn được thói quen kiểm nguồn, thứ ngày càng cần khi thông tin do AI tạo ra tràn ngập.
Sau thế hệ Đông Dương: tìm hiểu tiếp từ đâu
Lịch sử mỹ thuật Việt không dừng ở thế hệ Đông Dương. Sau đó là các thế hệ hoạ sĩ trong kháng chiến với ký hoạ, tranh cổ động, tranh về đời sống người lính và người dân; các thế hệ được đào tạo ở trường mỹ thuật trong nước và nước ngoài sau năm 1954; dòng mỹ thuật ở miền Nam với những khuynh hướng riêng; và những hoạ sĩ sau thời kỳ Đổi mới với nhiều tìm tòi về trừu tượng, biểu hiện, chất liệu mới.
Mỗi giai đoạn đều có nghiên cứu, sách và triển lãm riêng. Nếu bạn ở Hà Nội, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam có hệ thống trưng bày theo thời kỳ; ở Thành phố Hồ Chí Minh, Bảo tàng Mỹ thuật thành phố cũng có bộ sưu tập đáng xem. Kiểm giờ mở cửa và các phòng đang trưng bày trước khi đến.
Một gợi ý: đừng cố nhớ hết tên. Hãy chọn vài bức tranh khiến bạn dừng lại lâu, tìm hiểu người vẽ ra chúng, rồi theo mạch đó đi tiếp sang thầy, bạn học, học trò của họ. Lịch sử mỹ thuật học theo cách này nhớ lâu hơn nhiều so với học thuộc danh sách.
Câu hỏi thường gặp
Trường Mỹ thuật Đông Dương thành lập năm nào?
Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương được thành lập năm 1925 tại Hà Nội, gắn với hoạ sĩ Victor Tardieu và hoạ sĩ Nam Sơn. Trường hoạt động đến khoảng giữa thập niên bốn mươi và đào tạo nhiều hoạ sĩ tên tuổi đầu tiên của hội hoạ hiện đại Việt Nam.
"Sáng, Nghiêm, Liên, Phái" là ai?
Đây là cách giới yêu tranh gọi bốn hoạ sĩ Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm, Dương Bích Liên và Bùi Xuân Phái, những người tạo dấu ấn mạnh trong hội hoạ Việt nửa sau thế kỷ hai mươi. Đây là cách gọi quen thuộc, không phải một nhóm hay trường phái chính thức.
Có nên hỏi AI về tiểu sử hoạ sĩ Việt Nam không?
Có thể hỏi để nắm bối cảnh chung, nhưng chi tiết như năm sinh, tên tác phẩm, năm vẽ, nơi lưu giữ thì AI hay nhầm hoặc bịa. Mỗi chi tiết quan trọng cần đối chiếu với nguồn của bảo tàng, catalogue triển lãm hoặc sách nghiên cứu trước khi dùng lại.
Xem tranh của các hoạ sĩ này ở đâu?
Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội và Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh có trưng bày nhiều tác phẩm của các thế hệ hoạ sĩ. Ngoài ra có các triển lãm hồi cố, triển lãm chuyên đề. Nên kiểm lịch mở cửa và phòng trưng bày trước khi đến.
Làm sao biết ảnh tranh trên mạng có phải tranh thật của hoạ sĩ?
Rất khó biết chỉ từ ảnh. Ảnh đáng tin hơn khi đến từ trang của bảo tàng, catalogue triển lãm có biên tập hoặc nhà sưu tập công khai thông tin. Tranh của nhiều hoạ sĩ nổi tiếng bị sao chép, làm giả, nên ảnh không rõ nguồn chỉ nên xem để tham khảo.
Bắt đầu tìm hiểu lịch sử mỹ thuật Việt Nam từ đâu?
Có thể bắt đầu từ Trường Mỹ thuật Đông Dương và các hoạ sĩ thế hệ đầu, sau đó đi tiếp sang giai đoạn kháng chiến, sau năm 1954 và sau Đổi mới. Đi bảo tàng, đọc sách nghiên cứu và lập hồ sơ từng hoạ sĩ giúp học có hệ thống hơn đọc bài tổng hợp trên mạng.