Số hoá di sản mỹ thuật ở quy mô gia đình, câu lạc bộ hay làng nghề không cần thiết bị đắt: cần ảnh chụp đúng cách, một hồ sơ ghi chép rõ ràng cho từng hiện vật, ghi âm lời người làm nghề, và một cách lưu trữ không mất dữ liệu. AI giúp ở khâu chép lời, sắp xếp, tra cứu; nhưng phục chế bằng AI phải được ghi rõ, vì AI có thể "vẽ thêm" những chi tiết không có thật.
Bài này dành cho gia đình nghệ nhân muốn lưu lại ván khắc, mẫu tranh của ông bà, câu lạc bộ mỹ thuật, giáo viên và sinh viên làm dự án về làng nghề, hoặc ai đang giữ những bức tranh, tượng cũ trong nhà. Mục tiêu là để những thứ đó còn lại cho người sau, dù hiện vật có hư hỏng theo thời gian.
Vì sao cần số hoá ngay từ bây giờ
Hiện vật mỹ thuật dân gian thường nằm rải rác trong nhà dân: ván khắc cũ trên gác, mẫu vẽ gốm trong ngăn kéo, tranh treo lâu năm đã ố, tượng gỗ bị mối. Khí hậu nóng ẩm, mối mọt, lũ lụt, và đơn giản là thời gian đều làm chúng hỏng dần. Nhiều gia đình chỉ nhận ra giá trị của một bộ ván khắc khi nó đã mục.
Quan trọng hơn hiện vật là tri thức đi kèm: cách pha màu, cách khắc, tên gọi từng mẫu, câu chuyện về người làm. Những điều này nằm trong trí nhớ của người cao tuổi trong làng. Khi họ không còn, phần lớn tri thức ấy mất theo nếu chưa được ghi lại.
Số hoá không thay thế được việc bảo quản hiện vật thật, nhưng tạo ra một bản lưu để nghiên cứu, giảng dạy, phục dựng khi cần. Với các làng nghề, một kho ảnh và ghi chép tốt còn giúp người trẻ học lại mẫu cũ, và giúp chứng minh nguồn gốc khi có tranh chấp về mẫu mã.
Bạn cũng không cần chờ có dự án lớn hay kinh phí mới bắt đầu. Một buổi chiều chụp kỹ năm tấm ván khắc trên gác nhà, ghi lại tên gọi theo lời ông bà, đã là một bước số hoá thật sự. Những bước nhỏ làm đều đặn thường để lại nhiều hơn một kế hoạch lớn mãi chưa khởi động.
Chụp ảnh hiện vật phẳng: tranh, giấy, ván khắc
Không cần máy ảnh chuyên nghiệp; điện thoại đời gần đây là đủ nếu chụp đúng cách. Điều quan trọng là ánh sáng đều, máy đặt thẳng góc và có thước màu để đối chiếu.
- Chọn chỗ có ánh sáng tự nhiên dịu, không nắng gắt, hoặc dùng hai đèn ánh sáng trắng đặt hai bên, chếch khoảng bốn mươi lăm độ để giảm loá.
- Đặt hiện vật trên nền vải xám hoặc đen, phẳng. Tranh đóng khung có kính thì nên tháo kính nếu được phép, để tránh phản chiếu.
- Đặt một thước kẻ và một tấm thẻ màu chuẩn hoặc tờ giấy trắng, giấy xám cạnh hiện vật để sau này đối chiếu kích thước và màu.
- Cố định điện thoại trên chân máy, mặt kính song song với mặt hiện vật, tắt đèn flash.
- Chụp toàn bộ, rồi chụp từng phần chi tiết chồng lấn nhau, sau đó chụp mặt sau, mép, chữ ký, dấu.
- Với ván khắc, chụp thêm một ảnh nghiêng với ánh sáng xiên để thấy độ sâu nét khắc.
Đặt tên tệp ảnh theo quy ước thống nhất ngay từ đầu, ví dụ mã hiện vật, số thứ tự, góc chụp. Đừng để ảnh nằm trong thư viện điện thoại với tên tự động; sau vài trăm tấm sẽ không ai tìm lại được.
Một phiếu hồ sơ hiện vật tối thiểu
Ảnh không có ghi chép đi kèm thì giá trị giảm hẳn. Mỗi hiện vật nên có một phiếu, dù chỉ là một dòng trong bảng tính. Bảng dưới là các trường thông tin gợi ý, đơn giản hoá từ cách làm của nhiều bảo tàng.
| Trường | Ghi gì | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Mã hiện vật | Mã duy nhất, không trùng | VK-012 |
| Tên gọi | Tên theo cách người làm nghề gọi | Ván nét tranh gà |
| Chất liệu, kích thước | Đo bằng thước, ghi đơn vị | Gỗ, ba mươi nhân hai mươi hai phân |
| Người làm, thời gian | Theo lời kể, ghi rõ là lời kể | Theo lời kể: ông nội gia chủ khắc, khoảng giữa thế kỷ trước |
| Tình trạng | Mô tả hư hỏng hiện có | Nứt một góc, mối ăn mép phải |
| Nguồn thông tin | Ai kể, ngày nào, có ghi âm không | Gia chủ kể, có ghi âm, tệp số 05 |
| Quyền sử dụng ảnh | Chủ sở hữu đồng ý cho dùng vào việc gì | Đồng ý cho dùng trong tài liệu nội bộ của làng |
Trường "theo lời kể" rất quan trọng. Nó tách thông tin đã kiểm với thông tin truyền miệng, để người sau biết chỗ nào cần nghiên cứu thêm thay vì coi tất cả là sự thật.
Ghi lại lời nghệ nhân: AI giúp nhiều nhất ở đây
Xin phép và giải thích mục đích. Trước khi ghi âm, nói rõ ghi để làm gì, ai được nghe, có đăng công khai không. Ghi lại lời đồng ý ở đầu đoạn ghi âm. Người cao tuổi có quyền từ chối hoặc yêu cầu không công khai một phần.
Ghi âm chất lượng tốt. Ngồi nơi yên tĩnh, đặt điện thoại gần người nói, tắt quạt nếu có thể. Mỗi buổi không quá một tiếng để người kể không mệt. Hỏi về việc làm cụ thể trước, chuyện đời sau.
Dùng AI chuyển giọng nói thành chữ. Công cụ chuyển giọng nói thành văn bản giúp tiết kiệm rất nhiều thời gian. Nhưng giọng địa phương, thuật ngữ nghề như tên dụng cụ, tên màu thường bị nhận sai. Luôn có người nghe lại và sửa bản chép, đánh dấu chỗ chưa nghe rõ.
Nhờ AI lập mục lục. Sau khi có bản chép đã sửa, nhờ AI chia đoạn theo chủ đề, gợi ý tiêu đề từng đoạn, lập danh sách thuật ngữ nghề kèm giải thích theo lời người kể. Yêu cầu AI không thêm thông tin ngoài bản chép.
Cẩn trọng với dữ liệu cá nhân. Bản ghi âm có giọng nói, tên tuổi, chuyện gia đình. Nếu dùng công cụ AI trực tuyến, đọc điều khoản về lưu trữ dữ liệu, chỉ tải lên phần đã được đồng ý, và che tên người thứ ba được nhắc đến khi không cần thiết.
Phục chế bằng AI: ranh giới phải rõ
AI phục chế ảnh là đoán, không phải khôi phục. Khi bạn đưa một bức ảnh cũ mờ, rách vào công cụ phục chế, AI vẽ thêm chi tiết dựa trên những gì nó đã học từ hàng triệu ảnh khác. Kết quả trông nét và đẹp, nhưng nét mặt, hoa văn, nét chữ được "điền" có thể không giống bản gốc.
Luôn giữ bản gốc. Lưu ảnh chụp gốc chưa chỉnh sửa như một tài liệu riêng, không bao giờ ghi đè. Bản phục chế là một bản khác, đặt tên khác.
Ghi chú rõ ràng. Bản phục chế bằng AI phải được ghi chú là "ảnh đã phục chế bằng công cụ AI, chi tiết có thể không đúng bản gốc" ở mọi nơi dùng nó. Đặc biệt với mẫu hoa văn, ván khắc, người dùng sau có thể khắc lại theo bản AI mà tưởng là mẫu cổ.
Không dùng AI để "hoàn thiện" mẫu bị mất. Nếu một phần mẫu tranh đã mất, ghi rõ là mất. Việc phục dựng phần mất nên do nhà nghiên cứu và nghệ nhân cùng làm, dựa trên tư liệu, và được ghi là phục dựng.
Bắt đầu nhỏ: một dự án mẫu cho lớp học hoặc câu lạc bộ
Ví dụ giả định: một câu lạc bộ mỹ thuật của trường trung học phổ thông ở Bắc Ninh muốn làm dự án về tranh dân gian trong ba tháng. Thay vì đặt mục tiêu số hoá "toàn bộ làng", nhóm chọn một gia đình nghệ nhân đồng ý tham gia và một bộ ván khắc mười hai tấm. Mục tiêu nhỏ, cụ thể giúp làm xong và làm kỹ.
Nhóm chia việc: hai bạn lo chụp ảnh theo quy trình đã thống nhất, hai bạn lo phiếu hồ sơ, hai bạn lo ghi âm và chép lời. Mỗi tuần một buổi đến nhà nghệ nhân, mỗi buổi chụp ba tấm ván và ghi âm một chủ đề như cách chọn gỗ, cách khắc nét, cách pha màu. Bản chép lời do AI tạo được một bạn khác nghe lại để sửa, rồi giáo viên đọc duyệt.
Cuối dự án, nhóm có mười hai bộ ảnh, mười hai phiếu hồ sơ, khoảng sáu tiếng ghi âm đã chép, và một tập tài liệu nhỏ in ra tặng gia đình nghệ nhân. Bản số được gửi lưu cho gia đình, cho thư viện trường và một bản trên ổ cứng rời. Bài học quan trọng nhất của nhóm, theo kịch bản này, không phải kỹ thuật chụp mà là cách lắng nghe người lớn tuổi kể chuyện nghề. Dự án nhỏ làm trọn vẹn có giá trị hơn một dự án lớn bỏ dở giữa chừng.
Lưu trữ để không mất sau vài năm
Nhiều dự án số hoá công phu rồi mất sạch vì điện thoại hỏng, ổ cứng hỏng, tài khoản bị khoá. Nguyên tắc lưu trữ đơn giản dưới đây giúp tránh điều đó.
- Giữ ít nhất ba bản: một bản làm việc, một bản trên ổ cứng rời, một bản ở dịch vụ lưu trữ đám mây hoặc ở một địa điểm khác.
- Lưu ảnh ở định dạng chất lượng cao, giữ cả ảnh gốc từ máy; bản nén nhỏ để chia sẻ là bản phụ.
- Lưu bảng hồ sơ ở định dạng mở, đọc được bằng nhiều phần mềm, kèm một tệp hướng dẫn ghi quy ước đặt tên.
- Mỗi năm kiểm tra một lần: mở thử vài tệp ngẫu nhiên, chép sang ổ mới nếu ổ cũ đã lâu năm.
- Ghi rõ ai giữ bản nào, mật khẩu tài khoản lưu trữ được giao cho ít nhất hai người tin cậy.
- Nếu muốn lâu dài, liên hệ thư viện, bảo tàng hoặc trường đại học ở địa phương để hỏi khả năng gửi lưu một bản.
Với tượng và đồ vật ba chiều, có thể thử chụp nhiều góc quanh hiện vật rồi dùng phần mềm dựng mô hình ba chiều. Kỹ thuật này cần thực hành, kết quả tuỳ ánh sáng và bề mặt; bắt đầu bằng ảnh tĩnh đủ góc trước, mô hình ba chiều là bước sau.
Câu hỏi thường gặp
Có cần máy ảnh chuyên nghiệp để số hoá tranh không?
Không bắt buộc. Điện thoại đời gần đây đủ dùng nếu đặt trên chân máy, chụp thẳng góc, ánh sáng dịu đều hai bên, tắt flash và có thước kẻ, thẻ màu đặt cạnh. Ánh sáng và góc chụp quan trọng hơn loại máy.
AI phục chế ảnh tranh cũ có đáng tin không?
Chỉ nên coi là bản tham khảo. AI vẽ thêm chi tiết dựa trên dữ liệu đã học nên nét mặt, hoa văn, chữ có thể khác bản gốc. Luôn giữ ảnh gốc, đặt tên riêng cho bản phục chế và ghi chú rõ là đã phục chế bằng AI ở mọi nơi dùng.
Ghi âm nghệ nhân cần chú ý gì?
Xin phép, nói rõ mục đích và phạm vi sử dụng, ghi lại lời đồng ý. Chọn nơi yên tĩnh, mỗi buổi không quá dài. Khi dùng AI chuyển giọng nói thành chữ, cần người nghe lại để sửa thuật ngữ nghề và giọng địa phương bị nhận sai.
Phiếu hồ sơ hiện vật cần những thông tin gì?
Tối thiểu gồm mã hiện vật, tên gọi, chất liệu và kích thước, người làm và thời gian theo lời kể, tình trạng hiện tại, nguồn thông tin và phạm vi được phép dùng ảnh. Thông tin truyền miệng nên ghi rõ là lời kể để tách với thông tin đã kiểm chứng.
Lưu trữ ảnh số hoá thế nào cho an toàn?
Giữ ít nhất ba bản ở ba nơi: máy làm việc, ổ cứng rời và dịch vụ đám mây hoặc địa điểm khác. Lưu ảnh gốc chất lượng cao, đặt tên tệp theo quy ước, kiểm tra mở thử mỗi năm, và giao quyền truy cập cho ít nhất hai người tin cậy.
Gia đình có bộ ván khắc cũ nên bắt đầu từ đâu?
Trước hết chuyển ván đến chỗ khô ráo, tránh mối. Sau đó chụp ảnh từng ván cả hai mặt kèm thước, lập phiếu ghi tên mẫu, kích thước, tình trạng, và ghi âm lời người lớn tuổi kể về bộ ván. Có thể liên hệ bảo tàng địa phương để được tư vấn bảo quản.