Để bắt đầu thêu tay, bạn chỉ cần một khung thêu tròn, một mảnh vải cotton hoặc vải lanh dệt chặt, vài màu chỉ thêu cotton, một kim thêu lỗ dài và một chiếc kéo nhỏ; sau đó học bảy mũi thêu cơ bản là đủ để thêu được hầu hết hình hoa lá, con vật, chữ đơn giản. Thêu tay là cách vẽ bằng chỉ, và nhiều người coi đó là một nhánh của hội hoạ.
Bài này nói về dụng cụ, bảy mũi thêu theo thứ tự nên học, cách căng vải, bắt đầu và kết thúc sợi chỉ cho mặt sau gọn, cách dùng AI biến một bức ảnh thành mẫu thêu đơn giản, những lỗi hay gặp, và bảo quản tranh thêu trong khí hậu nóng ẩm.
Dụng cụ cho bức thêu đầu tiên
Không cần mua bộ thêu đóng hộp nhiều món. Danh sách dưới đây là đủ, phần lớn mua được ở tiệm phụ liệu may.
- Khung thêu tròn bằng gỗ hoặc nhựa, đường kính khoảng một gang tay. Khung nhỏ dễ cầm, vải căng đều hơn.
- Vải cotton hoặc vải lanh dệt chặt, trơn, màu sáng. Tránh vải co giãn và vải dệt thưa cho bức đầu, vì mũi thêu sẽ kéo méo vải.
- Chỉ thêu cotton loại sáu sợi: một tép chỉ gồm sáu sợi mảnh xoắn nhẹ, tách ra dùng hai hoặc ba sợi cho nét thường, nhiều sợi hơn cho nét đậm.
- Kim thêu lỗ dài, mũi nhọn, cỡ vừa. Lỗ dài giúp xỏ nhiều sợi chỉ dễ hơn.
- Kéo nhỏ mũi nhọn chỉ dùng để cắt chỉ, giữ cho sắc.
- Bút vẽ lên vải loại tan trong nước hoặc bay màu, để chép mẫu; thử trên mép vải trước.
- Đèn tốt: thêu dưới đèn mờ mỏi mắt nhanh, mũi thêu dễ lệch.
Nếu bạn định làm tranh thêu treo tường, chọn vải và chỉ có màu bền; hỏi tiệm loại chỉ không phai khi giặt. Thêu trên áo, túi có thể cần lót thêm một lớp vải mỏng phía sau để mũi thêu không kéo nhăn vải.
Bảy mũi thêu cơ bản theo thứ tự nên học
Mỗi mũi thêu có tên gọi khác nhau tuỳ vùng và tuỳ tài liệu; bảng dưới ghi tên tiếng Việt thông dụng kèm tên tiếng Anh để bạn tra cứu thêm.
| Mũi thêu | Trông như thế nào | Dùng cho |
|---|---|---|
| Mũi chạy (running stitch) | Đường nét đứt đều, như đường khâu lược | Đường viền nhẹ, đường nước, chỉ hướng |
| Mũi đột (backstitch) | Đường nét liền, các mũi nối tiếp nhau | Đường viền rõ, chữ viết, nét mảnh |
| Mũi thân cành (stem stitch) | Đường xoắn nhẹ như sợi dây thừng | Cành cây, cuống hoa, đường cong mềm |
| Mũi xích (chain stitch) | Chuỗi vòng nối nhau như dây xích | Đường viền đậm, lấp nền bằng nhiều hàng |
| Mũi phủ (satin stitch) | Các mũi song song sát nhau phủ kín một vùng | Cánh hoa nhỏ, lá, mảng màu đặc |
| Mũi nút Pháp (French knot) | Một nút chỉ nhỏ tròn nổi lên | Nhụy hoa, mắt con vật, chấm nhỏ |
| Mũi dài ngắn (long and short) | Các mũi dài ngắn xen kẽ, đan vào nhau | Tô màu chuyển, cánh hoa lớn, lông thú |
Nên học theo thứ tự trong bảng: ba mũi đầu là các đường, hai mũi sau là lấp mảng, mũi nút là chi tiết, và mũi dài ngắn là bước đầu của "vẽ bằng chỉ" với màu chuyển. Một tấm vải tập thêu mỗi mũi vài hàng, ghi chú bên cạnh, là bảng mẫu bạn sẽ dùng lâu dài.
Mũi phủ và mũi dài ngắn là hai mũi người mới hay nản vì mặt chỉ bị lởm chởm. Bí quyết là vẽ trước vài đường chỉ hướng lên vải và giữ các mũi đi đúng hướng đó.
Căng vải, bắt đầu và kết thúc sợi chỉ
Một bức thêu đẹp bắt đầu từ việc căng vải và quản lý sợi chỉ. Những việc nhỏ này quyết định mặt sau gọn hay rối, mặt trước phẳng hay nhăn.
- Nới ốc khung, đặt vải lên vòng trong, ấn vòng ngoài xuống, kéo nhẹ vải đều bốn phía tới khi căng như mặt trống, rồi siết ốc. Không kéo méo canh vải.
- Cắt sợi chỉ dài khoảng từ khuỷu tay đến đầu ngón tay. Chỉ quá dài dễ rối và sờn.
- Tách số sợi cần dùng từng sợi một rồi gộp lại; kéo cả cụm ra một lúc dễ xoắn rối.
- Bắt đầu không thắt nút to: để lại một đuôi chỉ ở mặt sau, giữ bằng ngón tay, các mũi đầu tiên đè lên đuôi chỉ để khoá lại. Hoặc dùng cách thắt nút tạm ở mặt trước cách xa mẫu rồi cắt sau.
- Kết thúc bằng cách luồn kim qua vài mũi đã thêu ở mặt sau rồi cắt sát. Tránh nút to vì sẽ cộm khi đóng khung hoặc là ủi.
- Không kéo chỉ ngang qua những vùng trống dài ở mặt sau, nhất là với chỉ màu đậm trên vải sáng, vì sẽ lộ ra mặt trước.
Tháo vải ra khỏi khung khi nghỉ lâu để vải không hằn vết khung. Rửa tay trước khi thêu, nhất là với vải sáng màu; dầu tay làm vải ố vàng dần theo thời gian.
Dùng AI chuyển ảnh thành mẫu thêu đơn giản
Chọn ảnh hợp để thêu. Ảnh có chủ thể rõ, ít chi tiết, nền đơn giản là dễ nhất: một bông hoa, một chiếc lá, một con mèo nằm. Ảnh phong cảnh nhiều tầng hay đám đông khó chuyển thành mẫu cho người mới.
Nhờ AI đơn giản hoá. Câu lệnh mẫu: "Mô tả cách đơn giản hoá ảnh bông sen này thành mẫu thêu tay cho người mới: chỉ giữ đường viền chính, giảm còn tối đa sáu màu, gợi ý mũi thêu cho từng vùng và thứ tự thêu." Một số công cụ có thể tạo ra hình nét đơn giản từ ảnh; kiểm tính năng ở phiên bản bạn dùng.
Tự vẽ lại nét cuối cùng. Hình nét do máy tạo hay có những đường thừa, đường đứt lắt nhắt không thêu được. Đặt bản in lên kính cửa sổ, đặt vải lên trên, đồ lại bằng bút tan nước, và lúc đồ thì tự quyết định bỏ đường nào. Bước đồ tay này chính là lúc bạn biến mẫu thành của mình.
Kiểm tra bảng màu với chỉ thật. Màu trên màn hình và màu chỉ thật khác nhau. Mang mẫu ra tiệm, đặt tép chỉ cạnh nhau dưới ánh sáng tự nhiên để chọn.
Ảnh của người khác. Thêu lại tranh hay ảnh của người khác để bán cần sự cho phép của tác giả. Thêu để tập và giữ cho riêng mình thì thường không sao; khi đăng lên mạng, ghi rõ nguồn mẫu.
Từ thêu trang trí đến tranh thêu: thêu như hội hoạ
Thêu trang trí thường lặp lại họa tiết, đối xứng, màu phẳng. Tranh thêu theo nghĩa mỹ thuật thì khác: người thêu dùng sợi chỉ như nét cọ, chọn hướng mũi thêu theo hình khối, pha màu bằng cách đặt các sợi chỉ màu khác nhau cạnh nhau hoặc xoắn chung trong một mũi kim. Một cánh hoa có thể dùng năm sáu sắc độ của cùng một màu, chuyển dần từ gốc ra mép bằng mũi dài ngắn.
Hướng của mũi thêu tạo ra ánh sáng. Sợi chỉ bóng nhẹ, nên những vùng thêu theo hướng khác nhau sẽ bắt sáng khác nhau, giống như vết cọ trên tranh sơn dầu. Người thêu tranh thường vẽ trước những đường chỉ hướng theo khối của vật: theo gân lá, theo chiều mọc của lông con vật, theo đường cong của cánh hoa.
Muốn đi theo hướng này, bạn nên học thêm vẽ cơ bản, đặc biệt là sáng tối và màu. AI có thể giúp phân tích một bức ảnh thành các mảng sáng, trung gian, tối để bạn chọn chỉ cho từng mảng. Phần còn lại là thời gian: tranh thêu nghệ thuật tốn rất nhiều giờ, và đó cũng là một phần giá trị của nó.
Lỗi hay gặp và cách sửa
Vải nhăn quanh mũi thêu. Do kéo chỉ quá chặt hoặc vải không căng. Kéo chỉ vừa đủ để nằm êm trên mặt vải, căng lại khung thường xuyên.
Chỉ xoắn, thắt nút giữa chừng. Thả kim treo lơ lửng để chỉ tự xoay về, cắt chỉ ngắn hơn, không vuốt chỉ quá nhiều lần.
Mũi phủ lởm chởm, lộ vải. Mũi quá dài thì dễ xô lệch; chia vùng lớn thành vài vùng nhỏ, hoặc chuyển sang mũi dài ngắn. Viền trước bằng mũi đột rồi phủ đè lên giúp mép sắc hơn.
Mặt sau rối như tổ chim. Lên kế hoạch thứ tự thêu để kim không phải nhảy xa; kết thúc chỉ thường xuyên thay vì kéo một sợi đi khắp tấm vải.
Thêu lệch khỏi nét vẽ. Thường do vải bị xô trong khung hoặc mắt nhìn mẫu từ một góc nghiêng. Ngồi thẳng, đặt khung ngang tầm mắt, căng lại vải mỗi khi chuyển sang vùng mới; với nét dài, chấm trước vài điểm mốc trên đường vẽ để kim đi đúng hướng.
Vết bút vẽ không mất. Một số bút bay màu nhưng có thể hiện lại khi lạnh, bút tan nước cần nước để xoá. Luôn thử bút trên mép vải và không ủi lên vết bút trước khi xoá.
Hoàn thiện và bảo quản trong khí hậu nóng ẩm
Thêu xong, xoá vết bút theo đúng loại bút, để vải khô tự nhiên. Ủi từ mặt sau, lót một khăn bông dày bên dưới để mũi thêu không bị ép bẹp. Đóng khung tranh thêu có thể giữ nguyên trong khung tròn, căng lên tấm bìa cứng, hoặc đóng khung có kính.
Với khí hậu nhiều độ ẩm như phần lớn các tỉnh thành nước ta, nấm mốc là kẻ thù của tranh thêu. Nếu đóng khung kính, nên để một khoảng cách nhỏ giữa kính và bề mặt thêu để hơi ẩm không đọng trực tiếp lên vải. Treo tranh ở tường khô, tránh tường giáp nhà tắm, tránh ánh nắng chiếu thẳng làm phai chỉ.
Đồ thêu trên quần áo, túi nên giặt tay, nước lạnh, không vắt xoắn. Lần đầu giặt, kiểm tra xem chỉ màu đậm có ra màu không. Với tranh treo lâu năm, thỉnh thoảng gỡ xuống, kiểm tra mặt sau, phơi ở nơi râm mát có gió vào những ngày khô ráo. Thói quen nhỏ này giữ cho tranh thêu bền màu nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Thêu tay mất bao lâu để làm được một bức nhỏ?
Một bức hoa lá đơn giản trong khung tròn cỡ gang tay có thể xong trong vài buổi tối với người đã quen bảy mũi cơ bản. Bức đầu tiên thường lâu hơn vì vừa thêu vừa học; tranh thêu màu chuyển có thể mất hàng chục giờ.
Nên dùng mấy sợi chỉ khi thêu?
Với chỉ cotton sáu sợi, phần lớn nét thường dùng hai hoặc ba sợi. Nét mảnh, chi tiết nhỏ dùng một sợi; nét đậm, mảng nổi dùng bốn đến sáu sợi. Thử trên vải tập để thấy khác biệt.
Thêu tay và thêu chữ thập khác nhau thế nào?
Thêu chữ thập dùng vải ô lưới và mũi chéo hình chữ X đếm theo ô, mẫu là sơ đồ ô vuông. Thêu tay tự do vẽ mẫu lên vải trơn và dùng nhiều kiểu mũi, cho đường cong và màu chuyển tự nhiên hơn.
Người thuận tay trái có thêu được theo hướng dẫn thông thường không?
Được. Phần lớn hướng dẫn mô tả cho người thuận tay phải; người thuận tay trái thường làm theo hình ảnh soi gương, đổi hướng đi của mũi thêu. Một số mũi như thân cành có cách làm hai chiều, chọn chiều nào thuận tay.
Có nên dùng bộ thêu in sẵn mẫu trên vải?
Bộ in sẵn tiện cho người mới vì có đủ chỉ, vải và mẫu, giúp tập trung vào kỹ thuật. Khi đã quen, tự vẽ hoặc tự chuyển mẫu sẽ giúp bạn có tác phẩm riêng thay vì làm giống nhiều người khác.
Tranh thêu bị mốc có cứu được không?
Vết mốc nhẹ trên vải cotton đôi khi giặt nhẹ nhàng được, nhưng có thể để lại ố. Tranh có giá trị nên hỏi người có kinh nghiệm bảo quản vải trước khi tự xử lý, tránh dùng chất tẩy mạnh làm hỏng chỉ màu.