Vẽ than cho người mới nên bắt đầu bằng than cây để phác mảng lớn và tập lấy sáng bằng gôm, rồi mới thêm than nén và chì than cho vùng đậm, chi tiết; giữ bản vẽ không lem bằng cách vẽ trên giấy có vân, kê tay, và xịt giữ ở nơi thoáng khí. Than là chất liệu nhanh và mạnh: vài phút đã có một mảng đen sâu mà bút chì phải tô cả buổi. Đổi lại, nó bẩn tay, dễ lem và tha thứ ít hơn nếu bạn chưa quen.
Nhiều người tự học bỏ than sau buổi đầu vì bản vẽ nhoè thành một mảng xám đục. Thực ra than đòi một cách nghĩ khác: không vẽ từng nét như bút chì mà phủ mảng, tẩy để vẽ, và chấp nhận rằng bàn vẽ sẽ có bụi. Bài này nói về từng loại than, giấy, dụng cụ, các bước một bài ký hoạ, chuyện an toàn với bụi và bình xịt, và cách dùng AI làm người góp ý.
Ba loại than chính và khi nào dùng
Cửa hàng hoạ cụ thường bày ba nhóm than. Chúng không thay thế nhau hoàn toàn; phần lớn bài vẽ than tốt dùng ít nhất hai loại.
| Loại | Đặc tính | Hợp với |
|---|---|---|
| Than cây (than liễu, than nho) | Que cành cây đốt yếm khí, nhẹ, giòn, màu xám đen, bám hờ trên giấy nên thổi nhẹ hay phủi là bay, tẩy rất dễ | Phác bố cục, dựng mảng lớn, tập nhìn sáng tối, sửa liên tục |
| Than nén | Bột than trộn chất kết dính ép thành thỏi vuông hoặc tròn, đen sâu, bám chặt, khó tẩy hơn | Mảng tối nhất, nét nhấn mạnh, khổ giấy lớn |
| Chì than | Than nén bọc gỗ như bút chì, có các mức mềm cứng, gọt nhọn được | Chi tiết, đường viền sắc, vùng nhỏ cần kiểm soát |
| Bột than | Than nghiền mịn, chấm bằng bông hoặc vải | Phủ tông nền đều cho cả tờ giấy trước khi vẽ |
Một cách nhớ: than cây để nghĩ, than nén để quyết, chì than để hoàn thiện. Vì than cây bám hờ, đừng vẽ nó chồng lên sau lớp than nén đã dày; lớp nhẹ sẽ trượt trên lớp nặng. Thứ tự hợp lý là từ nhẹ tới nặng, từ mảng tới chi tiết, giống như vẽ chì nhưng nhanh hơn nhiều.
Giấy và dụng cụ đi kèm
Giấy phải có vân. Than là bột, cần mặt giấy có các rãnh nhỏ để giữ hạt. Giấy láng như giấy in văn phòng hay giấy bristol trơn khiến than trượt, mảng đen loang lổ và không lên đậm được. Giấy vẽ than chuyên dụng hoặc giấy ký hoạ có vân rõ, định lượng từ khoảng một trăm hai mươi gam trở lên, là đủ để tập.
Giấy màu trung tính mở thêm một tầng sáng. Vẽ trên giấy xám hoặc giấy màu be, bạn dùng than cho bóng tối và phấn trắng hoặc chì trắng cho điểm sáng, giấy tự đóng vai trò tông giữa. Cách này giúp người mới thấy rõ ba tầng sáng, trung gian, tối.
Gôm nhào là bút vẽ thứ hai. Với than, gôm không chỉ để xoá lỗi mà để vẽ ra vùng sáng: phủ cả mảng xám rồi dùng gôm nhặt ra ánh sáng trên vật. Cũng có thể dùng tẩy dạng bút để kẻ nét sáng mảnh.
Khăn, bông và chổi mềm. Khăn vải cũ để lau tay và phủi nhẹ, bông hoặc giấy ăn để tán mảng, một chiếc chổi quạt mềm để quét bụi khỏi giấy thay vì thổi bằng miệng. Kẹp giấy lên bảng đứng hoặc giá vẽ để bụi rơi xuống chứ không đọng lại trên mặt tranh.
Một bài ký hoạ tĩnh vật bằng than trong bốn mươi lăm phút
Bài tập này dùng một vật đơn giản như cái bình, quả bí, đôi giày, đặt dưới một nguồn sáng duy nhất từ bên cạnh. Mục tiêu là học cách nghĩ theo mảng chứ không phải theo đường viền.
- Phủ nhẹ cả tờ giấy bằng cạnh than cây rồi tán đều bằng khăn để có tông xám nhạt. Mười phút đầu chỉ làm việc này và phác vị trí vật bằng vài nét lớn.
- Nheo mắt nhìn vật để gom sáng tối thành ba mảng: sáng, trung gian, tối. Dùng than cây đặt mảng tối, gồm cả bóng đổ trên mặt bàn.
- Dùng gôm nhào nhấc ra mảng sáng trên vật và trên mặt bàn chỗ ánh sáng rơi xuống.
- Kiểm tra tỉ lệ và hình bằng cách lùi ra xa. Than cây còn dễ xoá, đây là lúc sửa hình chứ không phải lúc thêm chi tiết.
- Khi hình đã đúng, dùng than nén đặt vùng tối nhất, thường là chân bóng đổ sát mép vật.
- Dùng chì than vẽ vài đường viền sắc ở cạnh gần người xem nhất, để những cạnh xa mềm và nhoè.
- Nhấc thêm điểm sáng nhất bằng đầu gôm nặn nhọn, rồi dừng lại. Bản ký hoạ than đẹp thường là bản dừng sớm hơn bạn muốn một chút.
Đừng cố đạt độ mịn như ảnh chụp ở những bài đầu. Than mạnh ở chỗ diễn tả khối và không khí; làm quen với chất liệu qua mười bài ký hoạ nhanh hiệu quả hơn một bài vẽ kỹ cả ngày.
Giữ bản vẽ không lem: xịt giữ và cách cất
Than không tự bám chặt vào giấy, nên bản vẽ xong mà không xử lý gì thì chỉ cần cọ nhẹ là nhoè. Có hai loại bình xịt thường gặp: loại xịt giữ tạm cho phép vẽ chồng tiếp sau khi xịt, và loại xịt hoàn thiện dùng ở bước cuối. Xịt quá dày có thể làm mảng đen sẫm thêm và giấy loang, nên xịt từng lớp mỏng, cầm bình cách giấy khoảng một sải tay, quét ngang đều từ ngoài mép giấy vào rồi ra ngoài mép kia. Đọc kỹ hướng dẫn trên bình bạn mua vì công thức mỗi loại khác nhau.
Bình xịt có dung môi và hạt sương rất mịn, vì vậy chỉ xịt ở ban công, sân, hoặc cạnh cửa sổ mở có gió lùa, tránh xa bếp lửa, và không xịt trong phòng ngủ hay phòng kín điều hoà. Đeo khẩu trang nếu xịt nhiều tờ một lúc, để trẻ nhỏ và thú nuôi ra chỗ khác. Một số người thay bình xịt bằng keo xịt tóc; cách này có thể dùng tạm cho bài tập nhưng nhiều loại keo làm giấy ố vàng sau một thời gian, không nên dùng cho bài muốn giữ lâu.
Cất bản vẽ than thì đặt phẳng, phủ một tờ giấy mỏng không axit lên trên, không xếp chồng hai mặt tranh áp vào nhau. Nếu đóng khung, nên có viền bìa để kính không chạm vào mặt than, vì bụi than có thể bám lên mặt trong của kính theo thời gian.
An toàn và gọn gàng khi vẽ than trong nhà
Bụi than không phải hoá chất độc mạnh, nhưng hít nhiều bụi mịn trong thời gian dài thì không có lợi cho ai, nhất là người có bệnh hô hấp. Vài thói quen giúp góc vẽ sạch và an toàn hơn:
- Không thổi bụi than bằng miệng; gõ nhẹ mép bảng vẽ cho bụi rơi xuống tờ báo cũ hoặc khay lót, hoặc dùng chổi mềm.
- Lau bàn và sàn bằng khăn ẩm thay vì quét khô, vì quét khô làm bụi bay lên lại.
- Rửa tay trước khi ăn uống, chạm mặt hay cầm điện thoại; móng tay ngắn đỡ giắt bụi.
- Mặc áo cũ hoặc tạp dề, đặt góc vẽ xa ghế sofa vải và rèm sáng màu.
- Người hay dị ứng bụi có thể đeo khẩu trang khi tán bột than hoặc mài than trên giấy nhám.
- Cất than trong hộp có ngăn, lót mút xốp để que than cây khỏi gãy vụn.
Với trẻ nhỏ, than cây cũng dùng được dưới sự trông của người lớn, nhưng nên cho trẻ vẽ khổ lớn dán trên tường hoặc trên sàn có lót, và rửa tay ngay sau buổi vẽ.
Bốn lỗi hay gặp khi mới vẽ than và cách gỡ
Vẽ đường viền trước rồi tô vào trong. Thói quen từ bút chì khiến bản vẽ than trông như tranh tô màu, khối bị dẹt. Hãy đặt mảng trước, để đường viền tự hiện ra ở chỗ mảng sáng gặp mảng tối, chỉ nhấn nét ở vài cạnh gần.
Tán mọi chỗ cho mịn. Tán hết thì mất dấu tay và mọi mảng trở nên giống nhau. Giữ lại một số nét than thô ở vùng tối và nền, chỉ tán ở bề mặt cong cần chuyển độ êm.
Chồng than cây lên trên than nén. Lớp than nhẹ trượt trên lớp nặng, tạo vệt xám bạc khó chịu. Nếu cần sửa vùng đã dùng than nén, nhấc bớt bằng gôm nhào rồi vẽ lại bằng than nén hoặc chì than.
Tẩy cứng chà mạnh làm xơ giấy. Giấy xơ giữ than không đều, chỗ đó sẽ đen lốm đốm. Dùng gôm nhào ấn và nhấc nhiều lần, hoặc dùng khăn sạch lau nhẹ trước khi phải dùng đến tẩy cứng.
Dùng AI làm người góp ý cho bản vẽ than
Một vấn đề lớn của người tự học là không biết mảng tối của mình đã đủ tối chưa. AI có thể giúp đặt câu hỏi đúng chỗ. Ví dụ câu lệnh: "Mình đang tập vẽ than một quả bí đặt dưới đèn bàn chiếu từ bên trái. Mình có than cây, than nén và chì than trên giấy vân màu xám. Hãy liệt kê thứ tự các bước để không bị lem, và với mỗi bước nói nên dùng loại than nào." Câu trả lời thường hợp lý về thứ tự và nguyên lý.
Bạn cũng có thể gửi ảnh bản vẽ đã chuyển đen trắng và hỏi: "Mảng nào đang quá giống nhau về độ đậm? Chỉ ra ba chỗ nên làm tối hơn hoặc sáng hơn, không cần chấm điểm." Câu trả lời dạng này giúp bạn biết làm gì ở buổi sau. Hãy chụp dưới ánh sáng đều, tránh chói lên mặt giấy, vì ảnh chói sẽ làm AI nhận xét sai về độ đậm.
Đừng tin AI ở những chi tiết như tên một loại bình xịt, độ bền lâu dài của một loại giấy, hay khẳng định rằng loại keo xịt tóc nào cũng an toàn cho tranh. Những thứ đó kiểm bằng hướng dẫn trên sản phẩm và bằng thử nghiệm của chính bạn: xịt thử lên một mảnh giấy thừa có vẽ than, để vài tuần và quan sát. Than là chất liệu học bằng tay; AI chỉ giúp bạn nhìn ra mình đang mắc ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Than cây và than nén khác nhau thế nào?
Than cây là cành cây đốt thành than, nhẹ và giòn, cho màu xám đen, bám hờ nên tẩy rất dễ, hợp để phác và dựng mảng. Than nén là bột than trộn chất kết dính ép thành thỏi, đen sâu và bám chặt hơn, hợp cho vùng tối nhất và nét nhấn. Người mới nên dùng than cây trước.
Vẽ than trên giấy gì thì tốt?
Giấy có vân rõ để giữ bột than, như giấy vẽ than chuyên dụng hoặc giấy ký hoạ có vân, định lượng khoảng một trăm hai mươi gam trở lên. Giấy láng làm than trượt và không lên đậm. Giấy màu xám hoặc be cho phép bạn vẽ thêm điểm sáng bằng phấn trắng.
Không có bình xịt giữ bản vẽ thì làm sao để than không lem?
Cất bản vẽ nằm phẳng, phủ một tờ giấy mỏng sạch lên trên và không để các tờ cọ vào nhau. Khi đóng khung, dùng viền bìa để kính không chạm mặt tranh. Keo xịt tóc có thể dùng tạm cho bài tập nhưng nhiều loại làm giấy ố vàng theo thời gian.
Xịt giữ bản vẽ có độc không?
Bình xịt chứa dung môi và tạo sương rất mịn, nên cần xịt ở nơi thoáng như ban công hoặc sân, tránh lửa, không xịt trong phòng kín. Đeo khẩu trang khi xịt nhiều và để trẻ nhỏ, thú nuôi tránh xa. Đọc hướng dẫn an toàn in trên chính bình bạn dùng.
Vì sao bản vẽ than của mình bị xám đục, không có độ đen?
Thường do vẽ trên giấy quá láng, chỉ dùng than cây cho cả vùng tối, hoặc tán quá nhiều làm mọi mảng hoà vào nhau. Hãy dùng than nén cho vùng tối nhất, để một vài chỗ không tán, và giữ lại các điểm sáng sạch bằng gôm nhào để có tương phản.
Trẻ em có vẽ than được không?
Được, nếu có người lớn trông và chuẩn bị chỗ vẽ: giấy khổ lớn, khay hoặc báo lót, áo cũ. Nên dùng than cây vì nhẹ và dễ xoá, không cho trẻ thổi bụi hay tán bột than, và rửa tay sạch ngay sau buổi vẽ, trước khi ăn uống.